ARE YOU VEGETARIAN? - ТА НОГООЧИН ХҮН ҮҮ?

Англи хэл үзэж байсан ихэнх хүмүүс vegetarian гэдэг үгийг анх харангуутаа ногоочин, тариачин гэж шууд орчуулах гээд байдаг. Энэ нь яалт ч үгүй үгийн үндсээс ургуулан, монголоор сэтгэсэн эндүүрэл. Үүний эсрэгээр "цагаан хоолтон" гэдэг үгийг шууд үгчлэн (white meal eater гэдэг ч юм уу, хэ хэ) орчуулбал гадныхан "мах иддэггүй, ногоо иддэг" хүн гэж яавч шууд хүлээж авахгүй байх. Өөрөөр хэлбэл ганц үгийн гарвал үүслээс бид юу идэх ёстойгоо ухамсарлаж болохоор...

Миний нэг үзэл бодол байдаг. Дэлхийн бөмбөрцгийн хаана (аль өргөрөг, уртраг, өндөршил, чийгшил, үүлшилд) амьдран суугаагаас хамаараад, ямар уур амьсгал ноёлж буйгаас (өвөл зун хавар намар, халуун хүйтэн, хуурай борооны улирлаас) шалтгаалаад, тэр ч байтугай эцэг эх чинь юу идэж ууж байснаас хамаараад чиний хүнс чамд тохирч байх ёстой. Өөрөөр хэлбэл Монголд оршин байгаа харийн хүн нутагтаа амьдарч байгаа бидэнтэй төстэй боловч үл ялиг өөр бүтэцтэй хооллох ёстой гэж.

Хэрэв тэр эрхэм маньтайгаа адилхан махыг мангас шиг залгиад байвал хэдэн үе удмаараа ногоо зулгаасан, бие махбодь нь махчин араатныхан шиг бус, өвсөн тэжээлтэн шиг бүтэцтэй болсон түүний ирээдүй машид бүрхэг болно. Эсвэл өнөөх маань би угаасаа өвсөн тэжээлтэн тиймээс махан идэштэй байж чадашгүй хэмээн зөрүүдлэн зүтгэх аваас Монгол нутгийн уул, ус, нар, салхи түүнийг мөн өршөөхгүй. Учир явдал ийм тул тэрбээр хоол хүнсэндээ туйлын анхааралтай байхаас аргагүй.

Яг ийм итгэл үнэмшлийн улмаас би сүүлийн үед элбэгшээд байгаа "эрүүлийг сахигч, буяныг хураагч" олон сайхан бясалгагч нөхөддөө цагаан хоолны дэглэм барихдаа нэг зүйлийг тун их анхаарвал зохино хэмээн зөвлөдөг. Энэ бол дэлэнт малын шимт сүүнээс хэзээ ч битгий татгалзаарай гэдэг зөвлөгөө. Тайлбарлавал, сүү уу гэж байгаа юм биш, харин өрөм, ааруул, ээзгий, аарц, зөөхий, айраг, тараг, уураг, шар тос, цагаан тос, бяслаг... гэх мэтчилэн цагаан идээг заавал хэрэглээрэй л гэсэн санаа. Мах идэхгүй байж болно, магадгүй сайн ч зүйл биз.

Ер нь Монгол хүн заавал мах иддэг байх албагүй. Эхнэрийн минь дээд удамд төрөлхийн цагаан хоолтой хүмүүс хэд хэд байсан агаад тэд бүгд өвдөх зовох зүйлгүй, өндөр насалсан гэдэг. Хотын суугаа ажилтай биднээс хэд дахин их энерги шаарддаг ажилтай, амьдралын хэмнэлтэй малчин хүмүүс байж шүү дээ. Гээд бодохоор Монгол нутагт заавал мах идэж алдсан энергиэ нөхөх албагүй нь илт боловч цагаан идээнээс татгалзах нь харин эсрэг үр дүн дагуулна.

Шууд хэлэхэд Арьяавал чинхай бясалгалаар дагнаж байгаа хүмүүс сүүн бүтээгдэхүүнээс татгалзсанаар өөрсдийгөө алж байгаа нь илт харагддаг. Тэд магадгүй оюуны хувьд өндөр чадавхитай байх (өөрсдийнх нь итгэл үнэмшлээр шүү) боловч бие махбодийн хувьд ачаалал даах чадвар сул, бяр чадалгүй нэг л үхээнц, дорой харагддаг. Тиймдээ ч аливаа өвчин зовлонд амархан сөхөрч байгаа тал ажиглагддаг.

Ингээд хэлчихээр андууд маань эрс дургүйцэх байх, магадгүй. Гэхдээ монгол нутагт амьдарч байгаа монгол хүн монгол өвс, агь, таана, хөмүүл идсэн монгол малын мах, сүү, цагаан идээнээс голлон авдаг тэр микро элементүүдээ бүрэн авч чадахгүй байна гэдэг яавч сайн зүйл биш. Мэдээж тэр өмнөд газартаа, чийглэг зөөлөн уур амьсгалтай, халуун дулаан нутагтаа бол өвс ногоогоо түүж идчихээд явахад мах иддэг маниас илүү эрүүл чийрэг байна л даа, ойлгомжтой. Үүнтэй агаар нэг, халуун зунаар тонн тонноор мах залгиад байгаа өнөө цагийн монголчууд урт насалж удаан жаргахгүй нь нэн тодорхой.

Шог зохиолч Цэнддоо гуай "Монголчууд ухаантайдаа, эрүүл мэндээ бодсондоо зун мах иддэггүй байх. Харин хөргөгч байхгүй болохоор л махаа хадгалж чадахгүйгээсээ болоод зун мах иддэггүй байсан" гэж бичсэн байдаг. Энэ бодвол хошигнол байлгүй дээ. Би бол харин ч ухаантай болохоор мах иддэггүй байсан л гэж боддог. Зун мах идсэн хүн ер яадаг билээ дээ, аахилаад л дотор бүлхийчхээд л... Зун зугаалгаар явж үзээгүй хүн байхгүй, зугаалгаар хорхог хийж идээгүй хүн ч байхгүй биз.

Уг нь байна шүү, бидний өвөг дээдэс идье л гэвэл заавал удаан хадгалаад байх албагүй, өдрийн нэгийг хагалаад идсэн ч болох л байсан. Хотонд байгаа хонио биш гэхэд тал нутагт сая саяараа сүрэглэдэг байсан зээр гэдэг амьтан байж л байсан. За тэгээд хөргөгч зохиогдохыг хүлээлгүй, хэдэн мянган жилийн турш махаа борцлоод, шуузлаад, хатаагаад яаж л бол яаж хадгалсаар, идсээр ирсэн ухаантай ард түмэн. Угаас монголчууд мах болон сүүг хамгийн олон янзаар боловсруулж чаддаг гайхамшигт өв соёлтой үндэстэн билээ.

Цагаан сараар явган, эсвэл морь унаад айл хэсэхэд бууз, банш сүрхий сайн шингэдэг. Өдөртөө 10 айлаар ороод нэг айлд 3 бууз (нэг бууз ойролцоогоор 30гр махтай) идсэн гэхэд л 30 бууз далд хийчихсэн (900гр мах идчихсэн) байх нь энүүхэнд. Хажуугаар нь идээ, битүүлэг амсах, салат зууш гэх мэт мэр сэр эсэн бусын юм (ер нь голдуу мах) чихээд болоод л байдаг. Харин машинтай айл хэсэхээр л ямар ч юм огт шингэдэггүй юм байна лээ. Хариулт нь тодорхой байх.

Read more!

ШАГНАЛ

Монгол улсын ардын ..., хөдөлмөрийн баатар, төрийн соёрхолт, гавьяат ...

Сонсоход сүрдмээр байгаа биз. Ийм айхтар гуншинтай бишрэм амжилт гаргаж, тив дэлхийд эх орныхоо нэр сүрийг цуурайтуулж, өөрөө мөн ч сайхан амьдардаг байхдаа... Гэж бодвол худлаа шүү. Хувийн өмч хөрөнгийг үзэн яддаг өмнөх дэглэмийн үед ийм маягаар аргалдаг байлаа. Байлаа ч юу байхав, одоо ч байсаар л байна. Одоо больё л доо.

Одоогийн бүх шагналууд соци нийгмийн үеэс улбаатай. Улбаалсаад ч байх юмгүй, зүгээр л бүх одон, медаль, цол, тэмдэг тэр чигээрээ Оросыг хуулбарласан. Ганцхан хуулбарлаагүй шагнал байдаг нь уул нь Алтангадас одон. Содон нэртэйг ч хэлэх үү, магадгүй бусдаас хуулбарлаагүй ч болоод тэр үү, ард түмний дунд Алтангадас одонгийн тухай олон хууч яриа байдаг. Тухайлан тийм учраас Алтангадас одонгоор шагнуулна гэдэг их нэр төрийн хэрэг гэж ойлгогддог байв. Одоо бол харин эсрэгээрээ, хамгийн "хямдхан" одон.

Капи нийгэм руу ороод нэмж гаргасан ганцхан шагнал байдаг нь Чингисийн одон. Хаа очиж жилдээ ганц удаа, тэгээд ч үнэхээр өндөр гавьяа байгуулсан бөгөөд хамгийн гол нь ахмад хүнийг шагнаад байгаа юм. Иймдээ одоохондоо нэр хүндээ алдчихаагүй, өргөн хүндэтгэлтэй хэвээр байгаа нь сайшаалтай.

Харин ганц ч шагнал хасагдаагүй. Хөдөлмөрийн гавьяаны "улаан туг"-ийн одон, Байлдааны гавьяаны "улаан туг"-ийн одон, Цэргийн гавьяаны "улаан туг"-ийн одон. Хэ хэ, улаан туг, ха ха ха. Бас байлдааны гэж байхад цэргийн гэж бас давхар байдаг нь ч бас юув дээ. Эсвэл эсрэгээрээ ч юм уу.

Ер нь бол аливаа улс оронд одонгоор шагналаа гэх ахул цэргийн хүнийг шагнажээ, тэр хүн нь баатарлаг гавьяа байгуулжээ гэсэн ойлголт л төрдөг. Харин энгийн хүнийг шагнадаг шагнал нь цөөн бөгөөд одон, медаль гэхээсээ илүүтэй гол төлөв өргөмжлөл, хэргэмийн шинжтэй байдаг юм билээ. Язгуур угсааны ойлголтыг бүрэн утгаар нь, хүнтэй юутай хээтэй нь арчаад хаячихсан Монголд бол цол гээд хөрвүүлчихэж болох юм.

Гэнгүүт Монголоор дүүрэн ардын, гавьяат цолтнууд, за тэр салбарын тэргүүнүүд бол "илүү" шүү. Энэ дуучид, жүжигчид заавал урдаа нэг сэтэр зүүхгүй бол болдоггүй юм уу хаашаа юм. Хөгшчүүдийг ч хөөрхий гэхэд, залуус нь юу вэ??? Ичдэггүй юм байх даа.

За за нуршаад яахав, Монгол төрийн одон медалийн үүх түүх, мэдээллийг дараах холбоосуудаар ороод харчихна биз.

http://www.sport.gov.mn/?q=node/36
http://www.president.mn/mongolian/node/878
http://mashbatotgonbayarsarlagtay.blogspot.com/2008/06/blog-post.html

Миний санал бол энгийн, нэг ч шагнал нэмэхгүй, харин одоо байгаа шагналыг бараг буйгаар нь хасах. Ингэхдээ:
1. Хөдөлмөрийн баатар, ардын болон гавьяат цолуудыг хасах,
2. Чингисийн болон Алтангадас одон, Цэргийн гавьяаны одонгоос бусад бүх одонг хасах. Үүнд алдарт эхийн одон мөн хамаарна.
3. Яам, салбаруудын бүх шагналуудыг хасах. Үүнд мэдээжээр, нэн тэргүүнд салбарын тэргүүн, за тэгээд яамны жуух, хүндэт өргөмжлөл энээ тэрээ бүгд орно.
4. Ойн медалиудаас бусад бүх медалийг хасах.

Одоо үлдсэн нь:
1. Улсын баатар - Эх орныхоо өмнө үнэхээрийн баатарлаг гавьяа байгуулсан хүнд олгогдоно. Дайн байлдаангүй, энх цагт бол олгогдохгүй нь тодорхой.
2. Чингис хааны одон - Одоогийн журам болж байнаа. Гэхдээ шууд нас заасан нь шударга. Тухайлбал 60-аас дээш насны гэдэг ч юм уу.
3. Төрийн соёрхол - Үнэхээрийн мундаг бүтээл хийсэн хүнд олгоно. Мундаг бүтээл гэдэг нь үр өгөөжтэй, ашиг тустай байна гэсэн үг. Жишээлбэл, инженер Н.Нацагнямд олгосон нь зөв, яагаад гэвэл ашиг тустай зүйл хийсэн. Харин дуучин Д.Болдод олгосон нь буруу, яагаад гэвэл бүтээл нь ямар ч ач холбогдолгүй, үр өгөөжгүй учраас. Дуу хөгжим учраас өгөөжгүй гээгүй ээ, урлагийн үнэ цэнэ гэж нэг юм бас байнаа байна.
3. Алтангадас одон - Мундаг, суут бүтээл хийгээгүй ч гэлээ эх орныхоо нэр төрийг олон улсад өргөн мандуулсан хүмүүст олгоно. Жишээлбэл дэлхийн аварга, олимпийн дэвжээнээс медаль авсан тамирчид, олон улсын тэмцээнд тэргүүлсэн дуурийн дуучид, хөгжимчид, балетын бүжигчид, том нээлт хийсэн эрдэмтэн... гэх мэт. Хамгийн гол нь цэргийн бус хүмүүсийг шагнадаг одон.
4. Цэргийн гавьяаны одон - Арай ч улсын баатар болчихооргүй, гэхдээ яалт ч үгүй гавьяа байгуулсан цэргийн хүмүүсийг шагнах одон. Иргэний болон цэргийн шагнал тусдаа байх ёстой.
5. Ойн медалиуд - Энэ яахав дээ байж л байна биз. Угаасаа тогтмол биш, тухай бүрт нь гаргах эсэх болон ямар үндэслэлээр олгох асуудлыг нь УИХ-аар хэлэлцдэг юм чинь. Тэгээд ч өөр хоорондоо 5-10 жилийн зайтай болохоор асуудалгүй.

Дээрх шагналуудыг нэг ч төгрөг дагалдуулахгүй. Ингэснээр төрийн шагнал гэдэг бол харин ч нэг агуу их нэр тэр, асар их хүндэтгэл болж хувирна. Нэр хүнд нь өсөөд ирэхээр хаашдаа ард түмэн тэднийг эд мөнгөөр мялаачихна даа. Мөнгө бол шагналыг гутааж, нэр хүндийг нь унагадаг. За тэгээд ч угаасаа үнэхээр агуу гавьяа байгуулсан, сайхан бүтээл хийсэн бол аандаа олон түмний хайр хүндлэлийг дагаад орлого ашиг нь ороод л ирнэ.

Алдарт эхийн одонг үгүй хийдэг нь зүгээр л энгэрт зүүдэг төмөр болон хоосон цолыг нь үгүй хийж байгаа юм. Харин олон хүүхэдтэй айлд олгох тогтмол мөнгөн урамшууллын тогтолцоог бий болгож, улмаар олон хүүхэд төрүүлж, өсгөсөн, өндөр настай эхчүүдэд нэг удаагийн мөнгөн тэтгэмж олгохоор зохицуулсан нь зүйтэй. Гэхдээ гол шалгуур нь төрүүлсэн хүүхдүүд нь эсэн мэнд бойжиж байгаа, зөв хүмүүжилтэй (шоронд ороогүй, сургууль завсардаагүй... гэх мэт) зэрэг үзүүлэлтүүдийг харгалзан үзнэ.

Бусад эсэн бусын шагнал, ялангуяа төрийн бус байгууллагуудын олгодог эсэн бусын цол, хэргэм, шагналыг зүгээр л дураар нь тавьчих. Тэртэй тэргүй онигоо болно. Авсан нь ч ичнэ, авч өгсөн нь ч эвгүй байдалд орно, өгч байгаа нь ч яахав "шир" царайлаад л мөнгөө хармайлна. Төрийн шагналыг хумиад, цөөлөөд, хатууруулаад ирэхээр эхэн үедээ төрийн бус байгууллагын шагналууд олширно. Олшрох тусам үнэ цэнээ алдана, тэгээд цаг хугацааны эрхээр аандаа хог болно, онигоо болно.

За одоо хамгийн гол нь төрийн дээд шагнал олгох, шалгаруулах, дэвшүүлэх системийг өөрчлөх. Шалгаруулах бол тусдаа асуудал. Нэрийг нь дэвшүүлээгүй бол шагнал авах боломжгүй болж байгаа нь хамгийн аюултай. Нүдэн дээр улайм цайм гавьяа байгуулсан хүнийг шагнах ёстой атал юу хийсэн, бүтээсэн нь ч бүү мэд нэг нөхөр шагнуулчихдагийг бүгд мэддэг, харамсдаг, бухимддаг. Яагаад ийм байна вэ гэвэл тэр гавьяатны нэрийг дэвшүүлдэггүй л байхгүй юу! Шагналд нэр дэвшихийн тулд удирдлагадаа, боловсон хүчиндээ нэр талтай байх хэрэгтэй. Боловсон хүчин энэ нөхөр архи уудаг, эсвэл гэр бүлийн тогтворгүй, эсвэл боловсрол муутай ч гэдэг юм уу, нэг тэнэг шалтаг олоод л шагналд нэр дэвшүүлэхгүй байх тохиолдол олон. Тиймээс шагналд доороос нэр дэвшүүлэх биш, харин дээрээс хайж олоод шагнадаг тогтолцоог бүрдүүлэх нь зүйтэй.

Төгсгөлд нь хэлэхэд үндэсний бөх, уяач, харваач нарт цол олгох тухай асуудал нь хуульчлагдсан байдаг мөртлөө төрийн дээд шагнал нь хуулиар бус дүрмээр зохицуулагддаг юм байна лээ шд. Сонин байна уу?!

Read more!

ХЭД ХЭРЭГТЭЙ?

Хүн тайван амьдрахад сард хэдэн төгрөг хэрэг болох вэ?

Ямар нөхцөлд яаж амьдарч байгаагаасаа шалтгаалах байх л даа, мэдээж. Би дундаж хүн, дундаж байхыг хүсдэг, үүнээс өөр амьдрал мэдэхгүй. Тэгэхээр дундаж айлаар л тооцоо хийе.

Дундаж айлаа 30 гаран насны залуу хосууд, 2 өрөө байртай, 1 суудлын тэрэгтэй, 2 хүүхэдтэй, 1 нь цэцэрлэгт, нөгөө нь бага ангид сурдаг гэе. Тэгээд энэ хүмүүст шаардлагатай сарын орлогыг тооцох гээд үзэе. Үүний тулд эхлээд хэрэгцээтэй мөнгөө бодно. Зардлыг ахиухан төсөвлөдөг дүрмээр тооцоё.


Хэрэгцээний шатлал ёсоор эхлээд хүнсний зардлыг бодох хэрэгтэй. Тухайн айл ямар хоол хийдэг, ямар орцтой, ямар хачиртай, хэр порцоор хийдэгийг нь мэдэхгүй учраас зүгээр л 1 порц хоол 5,000 төгрөг, өдөрт нэг хүн 2 хоол иднэ, хүүхэд бол хагас порц гэвэл сард нийт 900,000 төгрөг. Гуанзны төсвөөр бодчихлоо, уучилна биз. Гэхдээ мах, гурил, будаа... гээд л юмны үнэ ямархуу болоод байгаа билээ. Дээрээс нь бага хүүхдүүд зөвхөн хоол идээд л болчихдог, энэ айлд нэг ч зочин ирдэггүй гэвэл худал тул иймэрхүү маягаар тооцоход ер буруудахгүй.

Оршин суух зардал кабель, СӨХ, талбай, халаалт, цэвэр бохир ус гээд сард 60,000 төгрөг. Үүн дээр цахилгаан, за 40,000 төгрөг гэе. Нийт 100,000 төгрөг.

Аав ээж хоёр өдөр бүр ажилдаа явна, ирнэ, хүүхдүүдээ хүргэж өгнө, авна. Энэ бол ажлын өдөр. Харин амралтын өдөр хагас сайнд өвөө, эмээгийнд зочилно, бүтэн сайнд Зайсан гардаг, эсвэл зах гарч хүнсээ цуглуулдаг. Энэ бүхэнд талдаа 5 км явдаг, машин нь хотын бөглөөнд 100 км-т 13 литр шатахуун зарцуулдаг. Ерөнхийдөө өдөрт 50 км явдаг гээд тооцвол бензиний зардал ойролцоогоор 360,000 төгрөг. Нэмэх нь гадаа зогсоол хоногийн 3,000 төгрөг гэвэл тээврийн зардал сардаа 450,000 төгрөг. Машинтай болохоор автобусанд суудаггүй, такси барьдаггүй гэж бодлоо. Энд мөн л тос солих, техник үйлчилгээ хийлгэх, дугуй солих... гэх мэт техник арчилгааны олон зардлын тухай дурьдсангүй.

Харилцаа холбооны тариф хямдарсан өнөө үед холбооны зардал сард 100,000 төгрөг байхад хаваасаг. Үүнд аав, ээжийн гар утас, нэмэх нь интернэт. За тэгээд хувийн хэрэглээний мөнгийг том хүмүүс 100,000, хүүхдүүд 50,000 гэвэл нийт өрхийн хувийн хэрэгцээ 300,000 төгрөг болно.

Ингээд энэ дундаж амьдралтай бөгөөд "айхтар үрэлгэн" айлын сарын хэрэгцээ 1,850,000 төгрөг боллоо. За бусад болзошгүй зардал (буяны хандив, сайн дурын хандив, баяр ёслолын заллага... энэ тэр гээд алийг хэлж барах) 150,000 төгрөг байдаг гээд энэ айлын сарын хэрэгцээ 2,000,000 төгрөг буюу 1,177 ам.доллар байна.

Болж байнаа, давгүй шүү. Ингэтлээ цамаан загнасан гэхэд тийм ч аймаар тоо гарсангүй. Дэлхийгээс хэтрээд явчихсан юм ч алга.

Гэхдээ бид дундаж гэж ярьсан. Тиймээс энэ айл байраа моргэйжээр, машинаа лизингээр авсан байх ёстой. За тавилгыг ч дүүрч. Аав ээж нь хуримын зардлыг нь гаргаад, амьтан ах дүү хуримын бэлэг өгсөн гэж итгэе.

2 өрөө байр дунджаар 100 сая байдаг гэвэл урьдчилгаа 30%, жилийн 8%-ийн хүүтэй, 20 жилийн иппотекийн зээл авсан тохиолдолд урьдчилгаа 30 сая төгрөг шаардлагатай болохоос гадна сар бүр 590,490 төгрөг төлөх үүрэг хүлээнэ. Машин 10 саяаар авахын тулд мөн дээрхийн адил урьдчилгаа 30%, сард 1.5%-ийн хүүтэй, 2 жилийн лизинг авч урьдчилгаанд 3 сая төгрөг нэг дор төлөх агаад сар бүр 350,175 төгрөг төлөх болно. Урьдчилгаа төлбөрүүдийг хэрхэн яаж олсныг нь "хөрөнгө, орлогын мэдүүлэгт" нь тусгалгүй орхиод зөвхөн сарын зарлагыг нь л үргэлжлүүлэн тооцоё.

Эдгээр зээл төлбөрүүд нэмэгдсэнээр энэ айл сард 2,940,665 төгрөг (1,730 ам.доллар) олох шаардлагатай болж байна. Энд нэг зүйл анзаарагдаж байгаа байх. Бид хувцас хунар авах тухай юу ч яриагүй. За дүүрч, ойрын 2 жилдээ нүцгэн гүйцгээнэ биз. Машинтай юм чинь гутал, хувцас элэгдэхгүй, урагдахгүй, даарахгүй, норохгүй гээд л бодчихоос. Машины лизинг дууссаны дараа л хувцсаа шинэчлэе. Хувцаснаас гадна баяр ёслолын зардал гэж нэг айхтар "цөм цөм" мөнгийг мөн тооцсонгүй. Ялангуяа, цагаан сар бол онцгой, залуу хүмүүсийг бол үнэн хашраана. Шинэ жил ч мөн дутахгүй "залгина". Наадам л хамгийн сайхан баяр даа... За дэмийрэх ч яахав, үргэлжлүүлэе.

Зардал тал нь ийм байдаг байж. Одоо орлого талыг нь бодоод үзье.

2,940,665 төгрөгийг эр, эм 2-т 60:40 харьцаагаар хувааж үзвэл нөхөр гар дээрээ 1,764,399 төгрөгийн цалин сард авах ёстой болно. Гэхээр нэрлэсэн цалин нь 2,144,666 төгрөг байх нь. Харин эхнэрийн цэвэр цалин 1,176,266 төгрөг гээд нэрлэсэн цалин нь 1,443,538 төгрөг болж байна. 50:50 харьцаагаар авч үзвэл эр эм 2 тус бүр 1,806,583 нэрлэсэн цалинтай байх ёстой.

Энэ дайны цалин өгдөг цөөхөн газар, албан тушаал байдгийг бодолцож үзвэл ч энэ эр эм хоёр ч хоосонгүй нөхдүүд байх нь. Тэдгээр газруудын тавьдаг шаардлага, ажлын ачаалал ямар байдгийг багцаалах тул энэ айлын хүүхдүүд ч өвөө, эмээ хавьцаагуур л голдуу байх хэрэгтэй болж байна.

Энэ бүхэнд ирээдүйн тухай, тухайлбал хуримтлалын тухай ямар ч өгүүлбэр байхгүйг ИРГЭН та анзаарч л байгаа байлгүй дээ.

Дэлхийн үнэтэй, Монголын цалинтай эх орон минь та ТӨРд үнэнчээр ажиллах ямар ч бололцоо олгохгүй юм даа...

Read more!

ЭРҮҮЛ МОНГОЛ

Сүүлийн үед хүмүүс бясалгалаар их оролдох боллоо. Бясалгал ч сайн л зүйл. Оюун ухаанаа төвлөрүүлэх, элдэв бузар, буртагаас биеэ, амьдралаа хол байлгах, хамгийн гол нь эрүүл бие, саруул ухаантай байх ашиг тустай зүйл. Тухайлан эрүүл бие, саруул ухаантай байхын тулд хоол хүнсэндээ дээд зэргээр анхаарах ёстой болно. Уг нь бол ямар хоолыг хэрхэн идэх вэ гэдгийг бясалгаж бодоод өөртөө тохируулах ёстой гэж би боддог юм. Гэтэл үгүй бололтой, харин ч бясалгахын тулд хоол хүнсээ сонгодог гэнэ.

Мэдээж архи ууж сотуурхаад бясалгал хийнэ ч гэж юу байхав. Эсвэл тээртлээ чихчихээд бясалгал хийнэ ч гэж байхгүй биз. Тэгэхээр яалт ч үгүй хоолоо зөв сонгоод дараа нь бясалгах нь их үр дүнтэй гэнэ. За яахав бясалгаж эхлэхэд ч тийм л биз. Хамгийн гайхалтай нь, миний учрыг нь огт ойлгохгүй байгаа нь, ер нь бол хамгийн инээдтэй нь бүх хүнийг ижилхэн хоол идүүлэх гээд байгаа явдал. Өөрөөр хэлбэл тэр хүний эр эм, хөгшин залуу, тарган туранхай, өндөр нам хоолны дэглэмд нь ямар ч хамаагүй гэнэ. Тэр байтугай, тэр хүний хот, хөдөө хаана амьдардаг, суудлын, хөдөлгөөнтэй ямар ажил хийдэг нь ч хамаагүй. Яг ийм хоолыг ийм дэглэмээр, ийм хэмжээгээр идэх ёстой гэсэн заавар л байх.

Бясалгалаар хичээллэдэг нэг найзыгаа би аварч (за яг аврах нь ч хаашаа юм, тусалж гэвэл зөв болно) байлаа. Нэгэн үе найз маань нэг л цонхигор, тэнхээ тамир муутай явах боллоо. Би түүнээс өвдөө юу, яагаа вэ гэж шалгаасан ч "зүв зүгээр, үүнээс илүү эрүүл саруул байсангүй, бие хөнгөн шингэн гэж жигтэйхэн, сайхан байна" гээд байв. Гэвч удалгүй мань эр босож чадахаа больдог юм байна. Эргэж очоод юу болсныг нь ойлголоо. Ердөө л "цагаан хоол"-ны дэглэм баримталсан байж.

Баахан загналаа. Мань эр мөчөөгөө өгөлгүй "сүүлийн үед бүгд л өвөл зунгүй, өглөө үдэшгүй мах гудардаг байсан болохоос эрт үед монголчууд зундаа цагаан хоолтой байсан" тухай надад ном айлдаж байна. Би хэллээ "Цагаан хоол идэж бололгүй л яахав. Заавал зун ч гэлтгүй, өвөл идсэн чиг болно. Манай дээд удамд төрөлхийн цагаан хоолтой хүмүүс байсан. Огт мах амсдаггүй, мал алахыг харж чаддаггүй, тэр байтугай түүхий мах хараад огьдог хүмүүс байсан. Мань мэтийн суудлын ажилтай, хөдөлгөөн багатай хүмүүсийг бодохноо тэд хүйтэнд хөрч, халуунд халдаг, байнгын идэвхитэй хөдөлгөөнтэй, илүү их шим тэжээл, эрч хүч шаарддаг ажилтай малчин хүмүүс байсан. Тэгсэн мөртлөө бүх насан туршдаа мах идээгүй, гэхдээ чам шиг туйлдаж унаагүй. Яагаад гэвэл тэд бол ЦАГААН ХООЛтой хүмүүс байсан. Цагаан хоолтон гэдгийг англиар vegetarian буюу өвсөн тэжээлтэн гэдгийг чи хэл устай хүн, ойлгож байгаа. Үнэхээр л цагаан хоол идмээр байвал цагаан идээ ид. Түүнээс чам шиг хаврын хахирган цагт болсон болоогүй, зохих зохихгүй өвс ногоо идээд яваад байвал унах байтугай, үхэх байлгүй".

Найз маань миний үгийг авсаан. Тэр одоо зун, намартаа цагаан хоол иддэг, өвөл хавартаа бага зэргийн мах шөл иддэг жинхэнэ эрүүл хооллогч болсон. Надад үүнтэй адилхан жишээ хоёр дахь удаагаа тохиосон бөгөөд энэ удаа би аврагч болж чадаагүй, харин ч хорлогчин нэр зүүх дөхсөн. Юу гэвээс энэ бясалгал чинь бас дотроо их олон янз байдаг юм гэнэ. Тэр хүүхэд арьяавал гэлүү, тэр урсгалаар нь хичээллэдэг бөгөөд уг урсгалд сүүг бараг л махтай, арай архитай гээгүй байх, жишин үзэж жигшдэг шахуу юм байна. Мэдээж тэр хүүхэд тэжээлийн дутагдалд орж өеөдсөн. Уначхаад байхдаа хүртэл сүү, цагаан идээнээс хол байхыг бусаддаа номлосоор л байв. Тэр хүүхдийн үгээр бол, түүний ч юу байхав, бодвол цаад багш "гэгээнтэн"-үүдийнх нь үг биз, ийм ч юмнаас тэдэн калори, тийм ч зүйлээс эдэн калори аваад явж болдог юм байх. Түүнчлэн мах болон сүү нь ердөө л хүн калори авдаг энгийн л хүнсний бүтээгдэхүүн тул өөр бусад хүнсний бүтээгдэхүүнээс хэрэгцээт калорио нөхөөд явахад болно гэнэ. Ёстой хуцваа... Өчнөөн өндөр калоритай байдгаар кока кола ууж, шоколад идээд амьдраад байхыг нь харамз. Ийм солиотой юмаар хүүхэд залуусын толгойг эргүүлж байдаг үхсэн хойноо бясалгал, гэгээрэл бол доо.

Би боддог юм, дэлхийн бөмбөрцгийн энэ өргөрөг, уртраг дээр далайн түвшнээс өдий өндөрт, агаарын дундаж чийгшил нь ийм, салхины дундаж хурд, ноёлогч чиг нь тийм, хамгийн гол нь агаарын дундаж температур иймэрхүү байдаг газар нутагт амьдралын ерөнхий хэмнэл нь тиймэрхүү байдаг хүн ийм орц, поорцтой хоол идэх ёстой гэдэг зүйл л хамгийн үнэн зөв дэглэм болно. Тэгээд мэдээж хүнсний гарал үүслийг тэргүүн зэрэгт анхаарах ёстой гэж. Өөрөөр хэлбэл яг л тэр газарт бий болгосон хүнсний бүтээгдэхүүн л түүнд хамгийн тохиромжтой байх нь тодорхой.

Үүнийг үнэндээ би бодоод олчихсон ч юм биш, ээж маань хэлж байсан юм. "Би ямар азаар Монголд төрөв өө. Хэн нэг хужаагийн баасаар тордсон ногоогоор бордсон гахай, нус цэрээр тэжээгдсэн тахиа иддэггүй дээ баярлах юм. Эрүүл саруул, тэнгэрийн хур, нар, салхинаас өөр юмаар тэжээгдээгүй, хүн гишгээгүй, байгалийн зөнгөөрөө ургасан өвсний соргог, усны тунгалагийг ууж эрх тааваараа идээшилсэн малынхаа мах, сүүг идэж уудаг би мөн азтай шүү" гэж. Хүнснийхээ гарал үүслийг айхтар тодорхойлж байгаа биз.

Хүнсний гарал үүслийн чухлыг миний дуртай А.Дюмагийн "Монте Кристо гүн" роман дээр ийнхүү гаргасан байдаг. Уг зохиолд "...байцааг хүнцлээр хордуулав. Хордсон байцааг идсэн туулай мажийв. Үхсэн туулайны гэдэс дотрыг тоншсон харцага мөн үхэж цөөрөмд уналаа. Живсэн харцагыг идсэн цурхайгаар шөл хийж өгвөл тэр шөлийг уусан хүн хэд хоногийн дараа зүрхний шигдээсээр үхнэ. Түүнийг хэн ч хордуулсан гэж мэдэхгүй, тийм боломж ч үгүй..." гэсэн байдаг. Хоол хүнсний гарал үүслийн ач холбогдлыг үүнээс илүү ойлгомжтой тодорхойлоход бэрх юм.

Орлонгийн бүх хүн, амьтан, заавал амьтай ч гэхгүй, шороо чулуу, ус агаар бүгд өөр өөр. Ядаж л бүс нутгаараа өөр гэдгийг хүрээлэн байгаа байгаль орчин гэдэг хичээл орсон бага ангийн хүүхэд ч мэднэ. Халуун бүсийн амьтан ургамлын аймаг нь арктикийн бүсийн аймгаас эрс өөр гэдэгтэй адил улс үндэстнүүд ч өөр өөр.

Би нэгэн Тайланд хүнээс, тэр хүн биологич хүн байсан бөгөөд өндөр боловсорсон доктор цолтой хүн байсан, асууж байсан юм "Тайландууд та нар яагаад ийм сартгар хамартай юм бэ" гэж. Тэр хүн уурлаж бухимдалгүй, талбиун сайхан инээмсэглээд надад ингэж хариулав. "Бид халуун бүсийн, ширэнгэн ойн хүмүүс. Ширэнгэн ойд хангалттай хүчилтөрөгч байх боловч түүнийг их чийг, хэт халуунаас ялгаж хүлээж авахад хэцүү. Тухайлан тийм учраас, амьсгалын онцгой хэрэгцээ шаардлагын улмаас мянга мянган жилийн туршид бидний гадаад төрхөнд бага багаар өөрчлөлт орж бидний хамар ийм сартгар болсон юм даа. Эргэн тойрноо сайн хар. Энэ кэмпэд байгаа үндэстнүүдээс аль нь халуун бүсийн хүмүүс болохыг чи одоо андалгүй мэддэг боллоо" гэхэд миний нүд нээгдэж үнэхээр л тийм болохыг ойлгосонсон.

Тийм ээ, бид мянга мянган жил энэ л эрс тэс хатуу ширүүн уур амьсгалтай, хуурай сэрүүн, тачир ургамалтай төв азийн тэгш өндөрлөг дээр амьдарсаар л, энд байгаа амьтан, ургамлын гаралтай хүнсээр хооллосоор л ирсэн. Энэ л энд байгаа бидний гарцаагүй хүнс. Энэ хүнснийхээ бүтцийг хэрхэн зохион байгуулж, хэрхэн өөрийн бие махбодь, амьдралын хэмнэлдээ тохируулах нь бидний л сонголт. Харин эндээс өөр газар оронд байгаа Монголчуудын хувьд өөр хүнс хэрэглэх нь зүйтэй гэдгийг хэлүүлэх юун. Нөгөөтэйгүүр, Монголд амьдарч байгаа гадныхны хувьд Монгол хүнс төдийлөн зохихгүй байх тал байдаг боловч урт удаан хугацаанд амьдраад, суурьшаад ирэхээрээ бидэн шиг л махчин болчихдог билээ.

Гадныхан гэснээс, Япон хүнд сүүн бүтээгдэхүүн их хэрэглэх нь хортой байдаг гэнэ. Яагаад гэвэл япон хүний организмын нэг онцлог нь сүүг задалж биед нь шингээдэг фермент байдаггүй буюу сул хөгжсөн байдаг гэсэн. Харин бидний хувьд тэс өөр.

Товчхондоо, Монголчуудаа махнаас татгалзаж болноо, сүү цагаан идээнээс л харин бүү татгалзаарай.

Read more!

"САЙН" ХҮНИЙ ҮГ

Монголд удаан амьдарсан, яг бидний дунд маш сайн хутгалдсан гадаадынхан, бидний тухай чин үнэнийг хэлдэг. Гэхдээ яг ямар өнцгөөс харж байгаад хэлэв гэдэг нь мэдээж чухал. Би гадаадын үзэл баримтлалд дургүй, ялангуяа Монголын талаарх аливаа төсөөлөл, төлөвлөгөө, заавар зөвлөгөөнд. Харин бидний ирээдүйн тухай биш, өнгөрсний тухайд, одоогийн байдлын талаар дүгнэснийг нь бол дуртай нь ч хаашаа юм, гэхдээ нухацтай авч үзэх хэрэгтэй гэж боддог.

Universe Best Song гэдэг шоуг шүүдэг Рагу Раман гэдэг энэтхэг залуу Монголоос явахдаа нэг үг хэлээд явжээ. За тэр урлаг мурлагийнх нь тухайд нь ч мэдэхгүй юм. Хамгийн аймаар нь яг сайхан голоор нь онилоод буудчихаж. Юу гэвэл...

... Хоёулаа хожино гэсэн нэр томъёог Монголчууд ойлгохгүй байна. Нэг нь хожоод нэг нь хожигдох ёстой гэж ойлгоод байдаг юм шиг байгаа юм. Хамтарч ажиллаад үр шимийг нь хоёулаа хүртэнэ гэдгийг сайн ойлгохгүй байна. Тэр чамайг өргөнө, чи түүнийг өргөнө... Чадах чадах зүйлээрээ бие биендээ тусалж хамтарч ажиллавал илүү үр дүнтэй шүү дээ... Хэн нэгэн нь гайгүй зүйл хийвэл “хөгийн юмнууд хачин юм хийсэн байна, чадахгүй байж гээд л” бие биенийхээ талаар хөгийн зүйл ярьдаг... Хэн ч хэзээ ч ганцаараа авирсаар байгаад алдартай болдоггүй шүү дээ... Монголд хэн ч алдартай ганц хөл бөмбөгийн багтай болохыг хүсдэггүй. Бүгд л өөрөө Асашёорү аварга болохыг хүсдэг... Өөрийнхөө нэр хүндийг өөр бусадтай хуваалцахыг хүсдэггүй... Хэрвээ бүгд би ганцаараа хожино гэсэн ойлголттой байвал хөгжин дэвшихгүй...

Бидний байж байгаа царай энэ. Нэг юм хамтармар аядаад овоо зүгшрээд эхлүүт миний чиний гээд булаацалдаад, муудалцаад, салж бутраад хүчээ сарниулаад дуусна. За тэгээд салаад зогсохгүй ээ. Нэгнээсээ илүү гарах гэнэ. Тэгэхдээ илүү сайн байж дээр нь гарах гэхээсээ нөгөөхөө унагаах гэж, "нухах" гэж оролдоно. Өөрөөсөө муу байлгах гэж тэр. Хамгийн гайхалтай нь зөвхөн нэг нь биш, хоюул хоюулаа ингэж оролдоно. Эцэст нь нөгөө сүрхий "салбарласан"-ы ач холбогдол ч үгүй, нөгөө хийсэн бүтээсэн орон зайгаа бусдад (гол төлөв гадныханд) алдаад дуусаа, хоюулаа сөнөө.

Байдал үнэндээ ийм л байна. Гайхалтай нь бид үүнийгээ мэддэг. Гэхдээ үүнийгээ засах арга замаа үнэхээр тэнэг томъёолдог. Тэр нь "бид багаар ажиллаж чадахгүй байна" гэдэг. Тэгээд л шат шатандаа учир утгагүй баахан багаар ажиллах тухай сургалт авч гарна. Онцлог нь зааж байгаа нь ч, сурч байгаа нь ч энэ тухайгаа яг сайн мэдэхгүй, ойлгодоггүй.

Багаар ажиллах зарчим гэдэг бол шинжлэх ухаанч талаас нь харвал нэгд эдийн засгийн шинжлэх ухаан талаасаа хөдөлмөрийн хуваарь, хоёрт сэтгэлзүйн шинжлэх ухаан талаасаа хамт олны болон хувийн сэтгэлзүй, гуравт хууль эрхзүйн шинжлэх ухаан талаасаа үүрэг, хариуцлагын тогтолцоон дээр тулгуурладаг зүйл. Тэгээд хамгийн айхтар ёсзүй гээч юм энд үйлчилдэг. Тухайлан ийм нарийн зүйл учраас тухайн үндэстэнд тохирох арга зарчим гэж заавал байх ёстой болдог. Яагаад гэвэл энд үндэстэн угсаатны, соёл иргэншил, амьдралын хэв маягт шууд хамаатай шинжлэх ухааны нөлөөллүүд байгаа учраас тэр. Харин үүнийг хэн нь ч заадаггүй, бүр мэддэг ч үгүй. Орчлонгийн бүх хүн адилхан тухай тэнэг "христийн" номлолд бат итгээд явж байдаг. Би энд христийн шашныг дайсагнаагүй, харин нийгэм рүү , массын сэтгэлзүй рүү чиглэсэн "загалмайтны аян дайн"-ы тухай ярьж байна.

Өдий төдий багийн сургалт (нэг систем дотор баг болох тухай) үй түмээрээ байх боловч нэг салбарын хоёр бизнесмэн хамтрах, нягтрах, алдаа оноогоо хуваалцах, зах зээлээ хэрхэн хувааж эзэмших, хэрхэн бусад тоглогчдыг шахан зайлуулах тухай бол хаана ч заадаггүй. Бүр заах байтугай, сонсгох ч сонирхолгүй. Өрсөлдөх тухай бол харин ч нэг заагаад өгнө. Гэхдээ "зөв" бөгөөд "ёсзүйтэй" өрсөлдөх тухай заахыг нь яана гээ. Харамсалтай нь манай ард түмний сэтгэхүйд өрсөлдөх гэдэг үг бол шууд утгаараа дайн хийх гэж буудаг учраас, тухайлан дайн учраас ямар ч дүрэм журам, ёс горим байх ёсгүй гэж үздэг. Тиймдээ ч бид нэг ч дайнд ялагдаж үзээгүйг түүх гэрчилнэ.

Харин "новшнууд" үүнийг сайн мэддэг, зөндөө судалсан юм билээ. Ямар ч тохиолдолд тэднийг нэгтгэж, эвлэрүүлж болохгүй.

Read more!

ЭРХ ЧӨЛӨӨНИЙ ХЭРЭГЦЭЭ

Сүүлийн үед байнга бодогдоод байдаг болчихлоо. Бодогдоод ч гэж хэлмээргүй, эргэлзээд гэвэл дээр ч юм уу. Юу гэвэл "Ингэхэд монгол хүнд, танд надад бидэнд яг ямар эрх, эрх чөлөөний хэрэгцээ байна?"

За тэр төрөлхийн буюу заяамал эрхүүдийг орхиё. Тодорхой асуудал. Нийгмийн хэв шинж бүхий олдмол эрхийн тухай асуудлыг энд хөндөөд байна л даа. Товчхондоо, ардчилсан нийгэм соц үе хоёрыг харьцуулах гээд байна. За даа, харьцуулна гэхэд ч бас яг хаашаа юм. Зүгээр л шилжсэн үеийг, процессыг нь бодоод, гайхаад байдаг юм.

Эргээд боджээ байхад бидэнд яг юу дутуу байсан болоод хувьсгал хийгээдхэв? Яг үнэндээ бол:
1. Нүүх болон суух эрх буюу ийш тийшээ дураараа хэсэж явах боломж дутуу байв. Энэ нь дотроо бас хоёр хэсгээс бүрдэнэ, нэгд Монгол дотроо зугаалах, хоёрт гадаад уруу тэнэх.
2. Хувьдаа ганц нэгээр тогтохгүй юмтай байх, түүгээрээ гайхуулах, баярхах хэрэгцээ. Мэдээж ийм байхын тулд хэрэгтэй юмаа худалдаж авмаар, бас хүнд хэрэгтэй юмыг нь зарах боломж дутуу байлаа.

Өөр юуг ч хүсээгүй л байхгүй юу. Дарааллын хувьд өөр байж болох ч ердөө л энэ хоёр эрхийг нь өгчихсөн бол бид өнөөдөр "хүнлэг энэрэнгүй" (ёстой яг ш дээ!!!) ардчилсан нийгэм байгуулаагүй байх төдийгүй харин ч харгис хатуу дарангуйлагч социалист (скандинавын орнууд бас "харгис" юм байлгүй) нийгэмд амьдарч байхгүй юу.

Ерөнхийдөө бол атар газрыг эзэмшиж эхэлсэн 50-иад оноос л ганц манайх биш дэлхийн социалист эдийн засгийн мөхөл эхэлсэн байдаг. Аргагүй дээ, ялалтандаа эрэмшсэн социалистууд хэт хөөрөөд "яг одоо л коммунизм уруу ганцхан харайгаад..." гээд л бүгдийг хүчээр хурааж аваад нийгмийн өмч, нийтийн хөрөнгө гээд сүйтгээд хаячихсан юм чинь. Зэрэгцээд кап нийгмийн хөгжил дэвшил энэ үед эхэлсэн байдаг. Одоо бидний шүтээд сүйд болоод байгаа эдийн засаг, менежментийн "хүмүүнлэг" онол, үзэл баримтлалууд үүсч хөгжсөн байна. Чухамдаа бол соц нийгмийг муу муухай харагдуулж, тэднээс давах гэж л тэгэж огцом сайжирсан болохоос үнэн хэрэгтээ аж үйлдвэржсэн кап нийгэмд амьдарч байгаа энгийн хүмүүсийн хувьд баясмаар юм ч үнэндээ цөөн байсан юм байна лээ шд.

Соц нийгмийн, аль ч орны хувьд, удирдагчид нь тэр аяараа ухаангүй тэнэгүүд байгаагүй (ялангуяа манай одоогийн эд нар шиг новшнууд биш тул) эдийн засаг сүйд болоод эхэллээ гэдгийг 70-аад оны сүүл үеэс ойлгож, чадах ядахаараа арга хэмжээ авч эхэлсэн байдаг. Монголын хувьд ч гэсэн зээл тусламж хөөцөлдөж, шинэ техник технологи нэвтрүүлэх, дүрэм журмаа өөрчлөх, бүтэц бүрэлдэхүүний хөгжүүлэх, боловсон хүчнээ сургах зэргээр хэрэндээ л оролдож. Гэхдээ зайлуул, эдийн засгийн байгууллаа бүрэн сөнөөж байж л босох нь тодорхой юмыг бага сага эрэг шургаар оролдоод сайжрахгүй л дээ.

Харин ч хаа очиж тэр үед авсан зээлээр бүтээсэн жаал зугаа юман дээр л одоо туйлцгааж байна ш дээ. Миний л тооцоогоор 1990 оноос хойш 23 жилийн хугацаанд авсан зээл, тусламжийн дүн соц нийгмийн 70 жилд авснаас давлаадаг. Харин юу бүтээснийг бол харцгааж байгаа байх.

Уг нь тэр үед буюу 80-аад оны эхэн үеэс нэгдэл болон САА-уудыг эхний ээлжинд олон нийтийн өмчит компани болгож хувиргаад, тэгээд хамгийн гол нь бүх газруудыг ашигтай ажиллах шаардлага тавиад явчихсан бол аажмаар эдийн засгийн эрх чөлөө рүү тэмүүлж эхлэхгүй юу... За за, энэ "хэрвээ"-гээр ч юу хийхэв. Томоос том санаа алдая.

Ер нь бол Монголчууд шиг хэт индивидуалист хандлагатай хүмүүст нэгдэж нягтрахын ашиг тусыг хүчээр ч болов, багахан ч атугай, хамгийн гол нь алдаатай ч гэсэн шинжлэх ухааны үндэслэлтэйгээр ойлгуулж өгсөн сүүлчийн оролдлого нь социализм байх шүү. Энэ ч бидэндээ том ололт болсон. Хамгийн наад зах нь усанд ордог, хөнжилд унтдаг болоод үлдчихсэн л байгаа биз дээ.

Ардчилсан нийгмийн ололт бол, за яахав дээ, уг нь зөндөө л "байх" байлаа, үндсэндээ бол замбараагүйдэл л шив дээ.

Read more!

ҮРД ӨВ БҮҮ БЭЛД

Миний нэг найз байх. Амьдралаа цэвэр өөрийн чадлаар (буюу эхнэрийнхээ хамтаар) босгосон. Мань эрд байр ч бий, машин ч бий, зуслан ч бий. Энэ бүгд нь мэдээж өр ширгүй бүтээгүй, гэхдээ одоо бол түүнд өр төлбөр байхгүй. Махийтлаа зүтгэсний шан.

Найз маань нэг зүйл хэлдэг "Би энэ бүхнийг зөвхөн өөрийнхөө тав тух, кайфын төлөө бүтээж байгаа. Үр хүүхдүүдийнхээ эрүүл саруул, зөв хүмүүжилтэй болгох, юугаар дутаахгүй өсгөх асуудал бол миний кайфын хавсарга, дайвар. Өөрөөр хэлбэл би тэдэнд өв хөрөнгө бэлдэх гэж энэ бүхнийг бүтээгээгүй. Тэд өөрөө өөрийнхөө төлөө амьдарч сурах ёстой. Бэлэн юм хүнийг эвддэг. Хамгийн гол нь тэдний кайф, вкус ямар байхыг би мэдэхгүй. Тийм учраас би тэдний биш, зөвхөн өөрийнхөө кайфыг л бий болгож байна".

Дийлэнх хүмүүс хажууд нь баацганан явах үр зулзгаа хараад "үүнийг л орох оронтой, унах унаатай болгоодохвол би ч яах вэ, энэ чигээрээ л дуусна" гэх маягийн юм ярьдаг. Харин найз маань бол үүнээс тэс эсрэг юм яриад байдаг.

Би ч анхандаа санаа нийлдэггүй байлаа. Одоо бол зарим талаар санаа нийлээд байх болсон шүү. Уг нь энэ мэтийн юмыг аль эрт хятдын гүн ухаантан Күнз (Сүнз нь ч билүү, би хүний нэр тогтоодоггүй) тодорхой хэлчихсэн байдаг юм билээ л дээ.

Үрд өв бүү үлдээ
Муу үр үрчихнэ
Сайн үр олчихно гэж

Нээрээ л сайн үр өөрөө олчихно шүү дээ. Муу үр бол юу ч байсан үрж зараад л дуусгах байх. Энд нэн ойлгомжтой нэг санаа нуугдаж байна. Хөрөнгө бүү бүтээ, харин сайн үрийг л бүтээ гэж. Өөрөөр хэлбэл хүмүүжил нэгд гэж.

Юу үнэн энэ үнэн. Хүнд хүмүүжил, ялангуяа ёс суртахууны төлөвшил, соёлын боловсрол, гоо зүйн мэдлэг, үнэт зүйлийн мэдрэмж суулгах л хамгийн чухал. Харамсалтай нь миний ажигласнаар, сүүлийн үед хүмүүс хүүхдээ боловсролтой л болгож байвал бусад нь дайвар гэж бодоод байх шиг.

Уг нь бол зөв хүмүүжилтэй, бүрэн төлөвшсөн (даруу гэж ойлгох хэрэггүй) хүн ертөнцийг үзэх өөрийн гэсэн үзэл, итгэл үнэмшилтэй, өөрийн гэсэн сурах арга барилтай байдаг тул ямар ч эрдэм мэдлэг, боловсролыг их амархан эзэмшдэг, өөриймшүүлдэг, цаашид ч зоволтгүй амьдардаг. Хэчнээн сургуульд сураад, өчнөөн боловсролтой болоод хол явдаггүй нөхдүүд зөндөө л байдаг шүү дээ.

Ийм болохоор дээрх сургаалд миний зүгээс энд нэг зүйл нэмчихмээр санагддаг.

Үрд өв биш гэхнээ боломж хадгал

Сайн үрийг боломжоор тэтгэ
Муу үрийг ч боломжоор тэтгэ
Аль нь ч байсан урмаар л тэжээ.

Read more!

МОНГОЛ АРДЧИЛЛЫН АЛДАА

Миний нэг анзаарсан зүйл байна. Магадгүй энэ талаар олон судлаачид үзэл бодлоо илэрхийлцгээсэн байх. Монгол улс 1990 онд ардчилал уруу халин орохдоо, нарийндаа бол 1992 онд ардчилсан үндсэн хуулийг батлахдаа, ардчилсан нийгмийн байгууллыг, төрийн тогтолцоог бий болгохдоо хоёр айхтар алдаа хийсэн.

Нэгдүгээр алдаа нь, төрийн институцийг үгүй хийсэн явдал. Үүний гавьяагаар төрийн бодлого боловсруулах хамгийн чухал процесс, систем алдагдсан. Төрийн институц үгүй болсноор төрийн бодлого гэдэг нь үндсэндээ аль нэг улстөрийн хүчний захиалгаар хийгдсэн хэдэн ядарсан "гар"-уудын хийсэн судалгааны тайлан нэртэй навсархай цаас, нарийн ярьвал хэн нэг улстөрчийн таалалд нийцүүлсэн, түүний санааг нотлох гэж хичээсэн ядмаг дүгнэлтүүд дээр үндэслэх болсоор удлаа.

Энэ алдааг одоо харьцангуйгаар нөхдүүд гайгүй сайн ойлгодог болоод байх шиг. Жишээлбэл, энэ хуульзүйн сайд Тэмүүжиний хийх гээд оролдоод, ядаад, олон хүнтэй муудалцаад байгаа Хуульзүйн судалгааны интитут бол төрийн институцийн нэг хэсэг юм шиг байгаан. Даанч харамсалтай нь энэ институт улстөрийн үйл ажиллагаанаас хол байж чадахгүй гэдэг л гол горойлгоод байгаа юм. Тэгэхээр л бодит утгаараа төрийн институц болж чадахгүй л дээ.

Төрийн институцийн хамгийн гол шинж бол Засгийн газарт захирагдах ёсгүй гэдэг дээр тулгуурладаг. Өөрөөр хэлбэл улстөрөөс ангид байлгах гэсэн үг. Үүний тулд бүх шатны удирдлага солигдох асуудал нь томилгоон дээр биш, тодорхой хууль эрхзүйн актын дагуу тодорхой сонгон шалгаруулалт дээр үндэслэсэн байх ёстой. Ингэснээр тухайн байгууллагыг толгойлж байгаа хүмүүс (тэргүүн зэргийн эрдэмтэн судлаачид) айх айдасгүй, холбиролтгүй он удаан жилээр тууштай ажиллах боломжтой болно. Тэгээд мэдээж мэргэжлийн боловсон хүчин (мэргэшсэн судлаачид), тэдний хараат бус үйл ажиллагаа, тогтвортой ажлын байр зэрэг асуудлууд тавигдана. Үүнийг төсөв мөнгөний тогтвортой хангалт, техник тоног төхөөрөмжийн байнгын шинэчлэлт, боловсон хүчний сургалт, хангалтаар дэмжиж баталгаат архив, мэдээллийн урсгалын хатуу тогтолцоо, ажлын байрны ойлгомжтой чиг үүргээр шахах ёстой.

Хоёр дахь алдаа нь, цэрэг, цагдаа, тагнуул, төрийн тусгай хамгаалалт зэрэг тусгай албадуудыг УИХ, Засгийн газрын мэдэлд байхаар шийдсэн нь маш аймшигтай алдаа болсон. Тусгай албадуудын бие даасан, тусгаар байдлыг үгүй болгосноор улстөрийн наргианд татан оролцуулж, улмаар тусгай албадын удирдлага нь улстөрийн албан тушаал болж, үндэсний аюулгүй байдал гэдэг нь үнэн хэрэгтээ, улстөрчдийн аюулгүй байдал гэдэг асуудлаас хэтэрхээ байсан. Улстөрчид аюулгүй байдалд байна гэдэг бол эсрэгээрээ ард түмэн, улс орон аюултай байдалд байна гэсэн үг билээ.

Товчдоо, Монголд ардчилал биш, анархизм цогцолсоор удаж байна.

Read more!

ХАЛААЛТ

Монгол хэлэнд хүмүүс хоорондын харилцааны шинж байдлыг орчны температур ярьж байгаа юм шиг тэмдэг нэрээр тодорхойлдог. Халуун, дулаан, бүлээн гэсэн хэмээр харилцааны ойр дотно, найрсаг, зөөлөн уур амьсгалыг илэрхийлдэг бол хүйтэн, мөс шиг гэх мэт “цаг агаарын” үгс нь сөрөг, дайсагнасан, хол хөндий шинж тэмдгийг илтгэдэг.

Халсан биет тэлдэгийг хүн бүр мэднэ. Тэлэлт хэтэрвэл задрал явагдах нь тодорхой. Өөрөөр хэлбэл хэтэрхий халалт гамшигт хүргэнэ. Үүнтэй нэг адил хөрсөн биет агшдаг. Агшилт хэтэрвэл хугарал үүснэ. Өөрөөр хэлбэл дэндүү хөрөлт эвдрэлд хүргэнэ. Одоо дээрх физикийн энгийн үзэгдлийг нийгмийн харилцаа руу хөрвүүлж энгийн жишээн дээр авч үзье.

“Цонх”-той цагаар, багшийг эзгүйд нэг ангийн хүүхдүүд найрсаг сайхан ярилцаад сууж байлаа гэж бодъё. Багш ирэхгүй удсан, магадгүй санаатай “саатуулсан” учраас тэдний ойр дотно, бүлээн дулаан уур амьсгал бүр хална. Их халсан, хөөрсөн хүүхдүүд нийтээрээ жигд ойлголцож, хэвийн ярилцаж чадахаа байгаад нэгийгээ ярьж байхад нөгөө нь зэрэгцэж яриад, зэрэг зэрэг хашгиралдаад, бие биенээ сонсох бололцоогүй болсон тул хэсэг бусгаараа салж хоёр гурваараа бүлэглэл байгуулж эхэлнэ. Бүлэглэлүүдийн ярианы чиг хандлага аажмаар өөрчлөгдөж амин хувиа хичээсэн, бусад бүлэглэлүүдээ муулсан байдалтай болж ирлээ. Улмаар ярианыхаа өнгийг өөрчлөн, дууныхаа хүчийг султган шивэгнэлдэж эхэлнэ. Нэгэнт өрөөлтэй нийлж өөр бусдыг муулсан этгээд “энэ надад түүнийг муулж байгаа юм чинь, намайг ч бас бусдад муу хэлнэ” гэж бодох бөгөөд бүлгээс салан тусгаарлах, бие даах бодлого баримталж эхэлнэ. Ингээд халаасны гор гарч нийтийн дулаан уур амьсгал аажмаар задрал, мөхөл рүү хүргэнэ.

Энэхүү хэт халалтаас үүдсэн задралыг засахаар ааш муутай хичээлийн эрхлэгч орж ирлээ. Тэр цэвдэг сэтгэлтэй хүн учраас өөрийнхөөрөө “жарган” айхавтар “халууцаж” байгаа хүүхдүүдийг хүйтэн, хөндий үгээрээ хуу шавхуурдан хөргөж, анги доторх хэт их халуун хормын зуурт хөрнө. Дөнгөж саяхан хажуу дахаа үзэн ядталаа муудалцаж байсан хүүхдүүд энэ цочир хүйтрэлд дасан зохицохын тулд эвлэлдэн нэгдэж, нягтрана. Тэдний энэ нягтрал, харамсалтай нь цочир хүйтрэлийн эсрэг тэмцэх цаг зуурын нэгдэл юм. Хэрэв сайхан сэтгэлт ангийн багш нь орж ирсэн бол их халалтыг сэрүүн салхиар үлээлгэж хөргөх байсан агаад цаг агаарын нөхцөл байдлыг зөөлөн дулаан уур амьсгалтай болгох байсан нь гарцаагүй юм. Гэвч бутартлаа задрал явагдсан хэт халалтыг буцаж нийлтэл нь сэвшүүлэхэд дэндүү урт хугацаа зарцуулах бөгөөд магадгүй эргүүлэн нийлүүлэх боломжгүй ч болсон байж болох юм.

Ардчилал, нийтийн тэгш эрх гэдэг зүйл бол яг энэ халалтын процессыг хэлээд байгаа юм. Гэхдээ хэт их үү, зөөлөн жигд халаах уу, эсвэл бүр тас хөргөх үү гэдгийг халаалтын удирдлагыг барьсан этгээд л шийднэ. Өнөө цагт өндөр хөгжилтэй, хэт гүрнүүд ардчилал гэдэг гоё үгийн доор энэ халаалтыг ядуу буурай боловч “баян” улс орнуудад хийдэг. Ашиг нь ямар байхаас хамааран халаалтын хүчийг тохируулна. Ашиг нь их байхаар бол битүү савыг хагалах гэж байгаа учраас доторхыг нь сайтар халаахын тулд маш хүчтэй “паялник”-ддаг. Сайтар паялникдсаны үр дүнд халсан биет тэлнэ, задарна. Египетийг санагтун, Ливийг харагтун, Африкийн тухай бодогтун.

“Тэд” биднийг олон жил паялникдаж байна. Эхэлж паялникдаагүйдээ харамсаж байсан боловч оройтоогүй гэж үзээд юутай ч галаа асаасан. Сүүлийн жилүүдэд бидний халалт үр ашгаа өгөх нь тодорхой болж, “үнээнээс сүү” гарч эхэлсэн учраас галынхаа хүчийг нэмэгдүүлж байна. Агаарын температур нэмэгдэж байна. Нэмэгдэж байгаа учраас дулаан уур амьсгал эхэлсэн. Дулаарал хэтэрч задрал эхэлж хагарсан. Эхний ан цаваар тос гоожсон, “тэр” долоосон. Энэ бол дөнгөж амт мэдрүүлэх дусал. Бид ч долоосон. “Тэр”-нд чихэрлэг амт мэдрэгдсэн бол бидэнд “цус” амтагдсан. Гэвч цус ямар амттай байдгийг бид аль эрт мартжээ. “Тэр”-нийг хэн бэ гэж битгий эр. Та олохгүй. “Тэр” хаа сайгүй байгаа, бүр таны дотор аль хэдийнээ орчихсон...

Магадгүй, аймшгийн кино үзэж байгаа ч юм уу, эсвэл “Шөнө дундын яриа” шиг санагдаж байгаа байх. Гэхдээ дээрх хэсгийг Монголын нийгэмд болсон аль ч үзэгдэлд хаана нь ч орлуулж тавиад харж болно.

Монгол улс, Уинстон Чөрчиллийн хэлсэнчлэн нийгмийн “хамгийн олхиогүй бөгөөд яалт ч үгүй шилдэг” хэлбэр болох ардчилал руу гулсан орсон боловч гадныхны өхөөрддөгөөр, Монголд байгаа зэрлэг капитализм, нялх ардчилал “тэр”-ний зууш болж байна. “Тэр”-ний арга их нарийн. Наанаа чамин хээтэй, цаанаа нандин хэлхээтэй...

Да Винчийн код, Матрицийн тоогоор ярихаа болиод энгийн жишээгээр ярья. Олон улсын “сайн санаа”-ны нэг байгууллага Монголын жендерийн тэгш эрхийн асуудлыг судлах “төсөв”-ийг шийдэж өгье гэжээ. Угаасаа цөөхөөн хүн амтай, тэгээд тэрнийх нь тал нь эмэгтэй, бас тэдний гуравны нэг нь жендерийн эрх мэрхийн асуудал түй ч падгүй нялхас байдаг болохоор Монголын эмэгтэйчүүдийн холбоо гэдэг ганцхан байгууллага байх. Тэдэнд “төсөв”-ийг шууд өгөх боломжгүйг учирлан тайлбарлаад тендер зарлана. Тэмцээн учраас өрсөлдөгч хэрэгтэй болно. Гайхсандаа нэг биенээ хоёр хуваана. Гэтэл хоёр өрсөлдөгч цөөднө гэнэ. Дахиад хуваагдана. Ялагчийн “диплом” дээр хамтрах хориотой гээд хамтарсан тохиолдолд “төсөв”-өө буцааж авах зүйл заалт бий. “Төсөв” хийх ажлын зардлаас өндөр. Ялагч ажлаа хийж дуусаад илүүгээ өөртөө шингээх бололцоо байгааг олоод харчих нь тэр.

Энэ бол бодит бус боловч байдаг л нэг жишээ. Тендер бол түүний нарийн аргуудын энгийн нэг хэрэгсэл. Төсөл нь байдаг л нэг ажил байна. Ажлын ард нь ядуу Монголчуудын хорхойг хөдөлгөсөн “хөөрхөөн” мөнгөн дүн байна. Нэгэнт тендер=уралдаан учраас халуун ам бүлийн хүүхдүүд өөр хоорондоо өрсөлдөн тэмцэнэ. Бөөн арга тактик, энэ дунд нь ажлын арга барил, техник технологи, зардал мөнгөний тооцооноос авахуулаад авилга, танил талын хэлхээ холбооны асуудал ч багтаж байна. Бөөн алалдаан, эцэст нь “төрсөн” ах дүүс бие нэгнийхээ махбодид нь биш боловч сэтгэлд нь “хутга шаагаад” асуудал дууслаа. Ийм жишээ хаа сайгүй. Одоо бүр хэвшмэл зүйл болчихсон.

Тендерээс арай өөр жишээ татъя, хөнгөлөлттэй зээл тусламж. Яагаад Монголд орж ирж байгаа бүх хөнгөлөлттэй зээл “жижиг дунд” бизнесийг дэмжихэд чиглэгдсэн байдаг юм бол?! Нийт зээлийн дүн нь бол хэр баргийн том бизнесийг босгочихоор мөнгө байна. Тэгсэн мөртлөө зөвхөн ”жижиг дунд”-д зориулав гэнэ. Олон жижиг хэсэг байлгах л гээд байнаа даа, мөн үү?!

“Тэр”-нд яг ийм л хүсэл, сонирхол бий. Тийм ч учраас Монголчууд өөрсдөө хийхээр сэдсэн, бүтээх гэж, нэгдэж нягтрах гэж оролдсон ямар ч том санал, санаачилга өдийг хүртэл бодитоор хэрэгжээгүй, бүтээгүй байгаа. “Тэр” үүнд янз бүрийн аргаар саад хийдэг бөгөөд засаг захиргааны нэгжүүдийг нь хүртэл улам бүр задлан, салгаж бутаргаж байдаг. Ийм зорилго бүхий тактик, стратеги, бодлого, хөтөлбөр, төсөл... өөр юу юу ч гэдэг юм, арга хэрэгслүүд зөндөө. Ард нь хоёр гоё тайлбартай. Нэг нь “ядуу Монголд туслах”, нөгөө нь “нялх Ардчиллыг хөгжүүлэх”. Тайлбар нь янзын гоё жишээтэй “Энийг хар аа, Эрхий хуруу. Намайг хар аа, нарны гэрэл. Өөрийгөө хар аа...”

“Тэр” хэрэгжүүлэх арга хэрэгслүүдээ зүгээр нэг хялбархан олчихоогүй юм. “Тэр” асуудлыг хэзээ ч шууд шийддэггүй. Ултай суурьтай судалж, бодож байж хөдөлдөг. Тиймдээ ч маш их зардал гаргаж судалсан байна. Судалгааны гипотез нь мөнгөний асуудал, ядуурал, өлсгөлөн байсан бөгөөд таамаглал бүрэн нотлогдсонгүй. Яагаад гэвэл орос дарханы зөвлөлт лантуугаар 70 жил давтуулсан Монголчууд homo soveticus байсан учир тэд мөнгөнд ач холбогдол өгөхгүй байв. Харьцуулах юм юу ч байгаагүй тул ядуу гэдгээ мэдэхгүй, цатгалан биш боловч өлсөх тухай ямар ч ойлголтгүй байв. Мөнгөөр юу авч болохыг нь мэдрүүлж, мөнгөтэй хүн юу хийж чадахыг нь ойлгуулах шаардлагатай нь тодорхой болов. Өөрөөр хэлбэл шуналтай болгох шаардлагатай байлаа.

Юу ч үгүй Монголд үүнийг ойлгуулахад дэндүү их цаг хугацаа шаардах бөгөөд зардал нь ч замбараагүй байх нь гарцаагүй. Гэвч, “азаар” судалгааны явцад маш чухал үр дүнг олж авсан байна. Тэр бол Монголчуудын төрөлх араншин, зан төлөвийн маш том онцлог болох өрсөлдөх, уралдах, тэмцэлдэх хорхой бөгөөд байгалиас заяасан ялагч, дийлэгч байх их хүсэл, хуял, тачаал аж.

Ингээд өрсөлдүүлж, дээр доор нь оруулж, уралцуулж талцуулах бодлого боловсруулагдлаа. Уралцааны ялагчийг өргөн мандуулж, хоцрогсдын хорыг малтах ажиллагаа эрчимтэй өрнүүлэв. Ялагчийг улам пологтуулж, бүр бөөлжүүлэх бөгөөд хожигдсон этгээдэд мөнгөний амт ямар байдгийг ухуулан сурталчилна. Шар хорыг нь малтах арга нь ч өөр. Шунал хөдөлгөнө. Байгаагаараа баян байж, дундуур дүүрэн амьдарч хэн ч чадахаа байлаа. Бүгд дүүрэн бялхахыг хүснэ. Юугаар бялхуулахаа сайн мэдэхгүй тул зөвхөн атаа, жөтөө, шунал, хорсол, дайсагнал, тэмцлээр л сав нь бялхана. Ийм орчинд дунджууд байх үндэсгүй бөгөөд бүгд том байх сонирхолтой.

...Хэт халалт аминд халтай. Жаахаан хөргөх хэрэгтэй байна, гэхдээ хэмхэлчихгүй л юмсан даа.

Read more!

ХЭРВЭЭ...

Уг нь түүхэнд хэрвээ гэдэг үг байдаггүй гэдэг. Хэрвээ тэр үед тэгсэн бол ингэх байлаа, ингэсэн бол тэгэх байжээ гэсэн "балай" юм ярих ёсгүйн шалтгаан нь ердөө л түүх бол бодит факт, болоод өнгөрсөн юм. Харин ирээдүйн тухайд бол "хэрвээ"-гээр дүүрэн байх ёстой, бүр зайлшгүй. Яагаад гэвэл болоогүй, болж ч магадгүй, болохгүй ч байж магадгүй зүйлийн тухай ярьж байгаа учраас бүх зүйлийг олон талаас нь харж заавал "хэрвээ"-дэх ёстой. Сүүлийн үед би гэдэг "балай" Монголын түүхийн тухай харин ч нэг "хэрвээ"-дэх дуртай болоод байгаа. Ингээд олон "хэрвээ"-гийнхээ хамгийн чухал гэж бодсон нэгийг нь Үндэсний эрх чөлөө, Тусгаар тогтнолоо эргэн сэргээсний 101 жилийн ойд зориулаад биччихэе. Хэрвээ...

1919 онд атаман Семенов, адмирал Колчак хоёр Монголд орж ирж чадсан бол Монгол коммунист улс болохгүй байсан байх. Монгол коммунист улс болохгүй байх бол юу ч биш, Орос коммунист улс болохгүй байсан. Тухайлан Орос коммунист улс болохгүй тул дэлхий хоёр хуваагдаж хүйтэн дайн болохгүй байлаа. Товчхондоо дэлхийн түүх тэс өөрөөр бичигдэх байлаа.

Яагаад гэвэл Эрхүү рүү ирж явсан Колчакийн арми ядарч, өлсөж, туйлдсанаас биш бүрэн зэвсэглэсэн, өргөн бүрэлдэхүүнтэй үлэмж хэмжээний цэрэгтэй байсан. Мөн Семенов ч мөн адил цөөнгүй цэрэгтэй, боломжийн зэвсэглэсэн орчин үеийн армитай байсан. Тэд нэгдэж амжаад, за нэгдэхгүй ч байсан яахав, хамгийн гол нь хоюулаа Монголд ороод ирсэн бол барон Унгерны гаминг хөөсөн гавьяа, Нармай Монгол улс байгуулах хошгоруулалтаар олж авсан нэр хүндийг ашиглан уудам тэнэгэр, арвин их хүнстэй Монгол нутагт 1-2 жил хүч тамираа сайхан сэлбэж авах байсан. Тэгээд магадгүй, тэр үед гэдсэндээ хөлөө хийлцэж байсан Хятадуудаас Өвөрмонголыг хялбар салгаж, ар өвөр Монголыг нийлүүлээд улмаар Буриадыг улаан Оросуудаас булаан эзэлж, жинхэнэ утгаар нь Нармай Монгол улсыг байгуулж, магадгүй бүр Монгол цэргээр эгнээгээ өргөжүүлж аваад хойшоо байлдах байсан.

Байлдахаар барахгүй, өөр хоорондоо үзэл бодлын их зөрчилтэй өвөр түрийдээ хутгатай явж байсан коммунистуудтай, учраа олохоо больсон, шинэ засагт огт итгэхгүй байгаа, тэрбайтугай хэн одоо эзэн болсныг ч ойлгохоо байсан харанхуй бүдүүлэг ядуу гуйлгачин ард түмэнтэй, эмх замбараагүй байдал, өлсгөлөн ядуурал ноёрхоод байсан Орос орны хараахан хядуулж дуусаагүй ноёд, газрын эзэд, үйлдвэрийн эздээс бүх талын дэмжлэг аваад большевикуудыг хялбархан цохих байлаа. Цохихоор барахгүй, газрын хөрснөөс арчиж хаях байлаа. Тэднийг тэр үед л цохичихсон бол төд удалгүй, Генри Фордын дамжлагын систем үйлдвэрлэлд нэвтэрч, нийгмийн дундаж анги давхарга бий болох бөгөөд Марксын "хувьсгалын онол" хэзээ ч биелэх нөхцөл үүсэхгүй, ерөөс коммунист үзэл санаа хүмүүний оюун ухаанаас арчигдаж, номын шарласан хуудас төдийд үлдэх байлаа гэж.

Энэ ялалтад эрх мэдлээ хасуулсан шашны мяндагтан лам нарын зүгээс үнэн алдартны шашны гүн сүсэгтэй ард түмний толгойг хялбархан эргүүлэх боломж, бас дээр нь олон удаагийн бослого, үймээн самууны үндсэн суурь шалтгааныг хожимдсон ч гэлээ судалж, эрс шинэчлэл хийж чадахуйц бодлого боловсруулаад байсан ерөнхий сайд Столыпины мэргэн ухаан хоёр маш том хувь нэмэр болох нь гарцаагүй байлаа. Колчак шиг чанд хатуу, цэрэг офицеруудын бүрэн итгэлийг хүлээсэн, дайны баатар, гарамгай жанжин, жинхэнэ үнэн алдартан, "ёстой орос эр" улаантнуудыг хатуу чангаар цээрлүүлэх нь гарцаагүй агаад ухаалаг, гүн бодлоготой, уян зөөлөн Столыпины хамт эзэн хаангүй болсон Орос оронд бүгд найрамдах засаглалыг бэлэглэж эх орноо мөхлөөс аврах л байсан.

Энэ бүхний эцэст нэн чухал нь дахин нэгдсэн Их (нармай) Монгол улс дэлхийд бүрэн хүлээн зөвшөөрөгдөж, хойноо бат цайзтай болж авах байлаа. Хойноос ирээд хотонд орж суугаад хонийг маань өмчлөх гээд байх улаан орос байхгүй учир бидний цөөн Монголчууд язгуур угсаа энээ тэрээ гэх юмгүй ч ард түмний эв нэгдлийн билэг тэмдэг оройн дээд очирдарь Богд хаанаа төр шашны тэргүүнээрээ залчихаад, язгууртан ноёдын их хурилдайг төрийн эрх барих дээд байгууллагаа болгоод бүгд найрамдах засагтай орчин үеийн улс болох боломжтой байлаа. Яагаад гэвэл лам, ноёдгүй бүгд нэгдэж, үгсэж байгаад Манжаас салсан, удаахан нь гурван улсын хэлэлцээр гэгчээр Хятадын нөлөөний автономи болсон, дөнгөж саяхан гамингийн хөлд нэрвэгдсэн зэрэг шалтгааны улмаас ноёдын түшмэдийн бүлгэмүүд бүгд цорын ганцхан "Туурга тусгаар Богд хаант Монгол улс" байгуулах гэсэн зорилготой байсан.

Тухайлан нэг зорилготой, нэг хаантай байх дээр санал нэгдсэн, түүнчлэн Богд гэгээн өөрөө "Өчүүхэн хувраг би болбоос гагцхүү шашин номын хүн агаад төр түмний аливаа хэргийг эмхлэн мэдэхгүй молхи нэгэн тул эрхэм ноёд та бүхэн олон ардын сэтгэлийг амиржуулж, ахуйг төвхнүүлэн засна буй заа гэж итгэнэм" хэмээн айлдаж засгийн эрх мэдлээс татгалзаад байсан, хамгийн гол нь Манжийн харьяанаас гарсныхаа дараа албан ёсоор судалгааны баг томилж Англи, Франц, АНУ зэрэг олон улсын үндсэн хуулийг нарийн судалж жинхэнэ боловсронгуй, орчин үеийн constitution-тай болохоор эхний хувилбарыг боловсруулж байсан зэргээс үзвэл Монгол улс засаглалын хувьд ямар ч асуудалгүй байх нь гарцаагүй. Нэгэнт хаан сонгохгүй, язгууртны парламенттай бүгд найрамдах улс болж байгаа, дээр нь гамингийн эсгэсэн шарх аниагүй, манжийн урсгасан цус хатаагүй байсан ба "200 жил түгжээтэй байсан хаалга онгойж, хаалттай байсан хөшиг дэлгэгдсэн" учир засаглал ямар ч асуудалгүй, феодал ноёдын дунд эрх мэдлийн төлөөх элдэв тэмцэлгүй байх нь гарцаагүй.

Бүх түүхэндээ зөвхөн өөр хоорондын эрх мэдлээ булаацалдсан, яль шальгүй зүйлсээс хэмлэлдэж, доройтож мөхөж асан Монгол төрийн гашуун туршлага бол ердөө л засаглалын асуудал байсаан. Бусдаар бид хэнд ч дийлдэж яваагүй, омог бардам, цээж тэнэгэр, толгой гэдгэр, харц дээгүүр тэнгэр угсаат ард түмэн билээ...

... гээд "хэрвээ"-дчихээр л сэтгэл санаа үймрэх юм. Гэлээ гээд яалтай билээ, нэгэнт ороод удсан борооны эврээд хатсан шавар нь үлдсэн байхад цув өмсөх нь илүүц биз. Харин хаа очиж, тэнгэрийн авралаар, язгуур монголчууд бид их түүхийн энхэл донхолд унаж бүдэрч бэдэрсээр өдийг хүргэхдээ хожсон уу гэхээс алдаагүй аугаа азтай хүмүүс ажгуу.

ТУСГААР ТОГТНОЛ ЧАМАЙГ
ТУНХАГЛАН ЗАРЛАНА БИ

Read more!