Чи өөрөө хонин гүрвэл !!!

Олон хүний ажил амьдралдаа яарах их хотын хөдөлгөөн үргэлжилсээр…. Энэ хотод янз бүрийн ааш аяг, итгэл үнэмшил, ашиг сонирхолтой олон нөхөр амьдардаг юм.

Бидний далд ертөнц, сүсэг бишрэлийн талаар уншигч тантай хөөрөлдье хэмээн Багалзуур анд нэгэн сэдвийг ишлэн авч 21-р зууны хүн, ардчилсан улсын иргэн танд товчхон толилуулсу.
Эх орныхоо өнөөгийн байдлыг хүү нь юм болохоороо би үүрээ хөндүүлсэн шоргоолзны үүр мэтээр төсөөлдөг. Хэрэв хүрэн бөөртэй нөхөр байсан бол хурдан сөнөөсэй л гэж бодох байсан байх. Дээдэс нь жорлондоо хүртэл хууль зохиогоод эхлэхээр чинь доодос нь яаж хөлөө олох вэ дээ. Хууль дүрэм, хариуцлага гээч чухам юу болохыг ойлгоогүй 21-р зууны монгол хүн намайг бусад нь зэрлэг хүн гэх нь аргагүй бизээ. Үүнийг доор сийрүүлье.

Өчүүхэн миний бүдэгхэн санахын энэ соёлт нийгэм үүсэх явцад анхлан философи, бүдүүлэг одон орон судлал үүссэн гэж уншсан санагдана. Тухайн үеийн хүмүүс үр тариа тариалах, хураах, аж байдлаа хэвийн авч явах нь цаг уур, ган гачиг, цас бороо, түүний хүчин зүйлээс ихээхэн хамаардаг байжээ. Энэ үеэс л байгалийн сүрт үзэгдэл, мөн хүмүүний амьдрал ч гэсэн тодорхой нэг тойрогтой (цикль) гэж үзэн түүнийгээ тэмдэглэн үлдээсэн. Цаг хугацааны шалгуурыг даван туулж энэ цаг үеийг хүрсэн нь байгаа, баларч алга болсон нь ч гэсэн мөн бий л байх. Үндсэндээ амьдралыг танин мэдэх, түүнийг томъёолох гэсэн оролдлого л гэж ойлгох нь зүйтэй мэт.

Гэтэл бид өнөөдөр урьдын адил өөртөө биш хэн нэгэнд эсвэл огтоос хараагүй зүйлдээ үхэн хатан итгэдэг. Жишээлбэл бурханд, үзмэрчид, ламд гээд л далдын шидэнд зарим нь Румбо гаригийнханд гээд л... Үүнийг зарим нь уламжлал гэж тайлбарлана.

Шинэ Монголын иргэн бид интернет ашиглаж дэлхий ертөнцийн явдлыг мэдэж бас тэдэн шиг амьдарч байгаа мөртлөө шинжлэх ухаан хөгжөөгүй эрт баларын оюун бодлоор амьдарч байгаад хамгийн том дутагдал байна уу даа гэж би ойрд бодох боллоо.

Өөрийн амьдралаа хүнд даатгана гэдэг бол жинхэнэ тэнэглэл гэж би боддог. Бид хэтэрхий тахин шүтэмхий, хараар буюу сохроор итгэдэг нэгэн сул талаар зальтай нөхдүүд бизнес хийгээд байх шиг.

Нүүх, үсээ засуулах, хол явах, гэрлэх, зээл авах, эмчид үзүүлэх гээд л тус бүрийн өдөртэй байхаас гадна үүнээс ч олон үйлийг заавал тэрхүү өдөр нь гүйцэлдүүлэх ёстой гэх. Юу гэсэн үг вэ энэ чинь? Арай л хүүхэд хийж болохгүй өдөр гэж тусгайлан заагаагүй байх юм. Аягүй бол байдаг ч биз. Зарим нь эм залахад тааламжгүй өдөр гээд гүрийсээр нүд аньж байгаа ч юм билүү хэн мэдлээ. Хүн үхсэний дараа ямар амьтан болох, хүүхэд төрвөл ямар хүн болохыг нь хүртэл урьдчилан хэлээд өгчихөөр чинь ямар хэрэг байх вэ дээ. Уг нь эцэг эх нь хүүхэддээ ямар хүмүүжил олгосноос л тухайн хүүхдийн төөрөг зурагдмаар юм.

Ямар ч улс үндэстэнд зан заншил, үндэстний ухамсар гэж байх ёстой л доо. Гэвч бид хэтэрхий туйлшраад байна.

Гэтэл нөгөө гайхал Арго чинь зурхайч болчихсон, Тэрбиш энэ тэр гээд баахан нөхдүүдтэй ана мана үзэж байх юм. Энэ нь ч Монгол тоолол, тэр нь ч хужаа тоолол гээд. Аль нь үнэн байх хэнд хамаатай юм бэ? Тэдгээр хүмүүст л биз. Нийтээрээ дагаж мөрддөг зан үйлээ ядаж нэг өдөр хэрүүл уруулгүй хийж байвал хэн хэндээ амар байхсан.

Ингэж нийтэд хууль мэт тулгаж, амьдралд нөлөөлнө гэж айлгасан зан үйл өөр соёлжсон улсад байдаг болов уу. Өвчин ороовол үзмэрчид нь “танайд нэг хүнээс авсан хар юм байна. Түүнийгээ хая” гэнэ. Ажил бүтэхгүй байна, юунаас болсон байна үзэж өгнө үү гэхэд лам нар нь “ийм засал хийлгэ” гэнэ. Галзуурч байгаа юм шүү. Тэгэхээр л болчихдог юм гэнэ. Сэжгээр өвдөж, сүжгээрээ эдгэдэг зарим хүмүүст дом төдий болдог л байх. Арай л “чиний эхнэр чамд биш надад зохих нигууртай юм байна” гэж хэлэхгүй юм.

Энэ цагт тодорсон гэгээнтнүүдээр засал хийлгэж, гүрэм тавиулснаараа сайн болдог бол бид аль хэдийн “Азийн бар” болчихсон байхгүй юу.

Лам нар хүртэл ядарсан мань мэт дээр бизнес хийгээд байхаар чинь ямар хэрэг байх вэ дээ. Би уг нь лам нарыг хүмүүст мөнгөөр бус үнэгүй буян хийж, бурхны гүн ухаан судлах ёстой хүмүүс гэж ойлгодог. Буян номоо хөөж, гүн ухаан бясалгаж суудаг эрдэм төгс лам энэ үед байхгүй нь лав.

Би бүр гайхаад байгаа юм. Европын улсууд, Америк тэс өөр шашинтай. Гэтэл цагаан сараар нэг ч удаа мөрөө гаргаж үзээгүй, ажил хэрэг нь бүтэхгүй боллоо гэхэд очоод уншуулчих ламгүй хүмүүсийн амьдрал яагаад биднээс илүү байгаа юм болоо? Эсвэл манай лам нар халтуурдаад Түвд хэл мэдэхгүйг минь далимдуулж 1-100 хүртэл тоолчихоод адаг сүүлд нь нүүр уруу түй түй гээд байгаа юм бол уу? Зүгээргүй төлбөртэй тэр нь. Бодох л асуудал.

Энэ мэт шашны ч юм шиг, аж байдлын эсвэл зурхайн бичигдээгүй “хууль”-ийг бид үхэн хатан дагадаг, дагах ёстой гэж сохроор итгэдэг атлаа яагаад хог хаяж болохгүй, хулгай хийж болохгүй, хүн албал чамайг бүр айхтар шийтгэнэ гээд цагаан дээр тас хараар биччихсэн хууль байхад үүнд итгэл үнэмшилтэй ханддаггүй юм бэ? Аль болох өөрт амраар шийдэж түүнийг үл гүйцэлдүүлэхийг хичээнэ.

Товчхондоо өөртөө итгэдэггүйгээс хэн нэгэнд эсвэл ламд бүхнээ даатган, үзмэрчид үзүүлж, бүтэх эсэхээ урьдчилан хэлүүлэх дуртай хүмүүс.




Эсвэл бид үнэхээр итгэл үнэмшлээрээ хонин гүрвэл болж төрөхөөс үхтлээ айдаг улс уу.

Хүн ямар ч шашин шүтэж болно л доо. Үүнд би шүүмжлэлтэй хандах гээгүй. Мэдээж ганцхан бурхан байгаа. Би түүнд итгэдэг. Дэлхийн олон хүмүүс өөр өөрийнхөөрөө нэрлэж, тус тусын зан үйлийг хийдэг болохоос.

Хүн уур уцаар, атгаг санаа, гэм хор, шунаг сэтгэлгүй энэ насыг элээвэл болоо биш үү. Энэ насаа дуустал өөрөө өөртөө бурхан байя л даа.

Миний хувьд насан өтөлж бурхны орон зорих тэр цагт аврал эрнэ гэж бодож байгаа. Худлаа хэлж, хулгай хийлгүй шударгаар амьдарсан байхад өчүүхэн намайг хүлээж авч л таараа. Харин өнөөдөртөө би хүссэн өдрөө л үсээ засуулж баймаар байна.

Read more!

Эерэг итгэл VS. Сөрөг үнэмшил

Над шиг бусдаас бага хөдөлмөрлөж, бусдаас ихийг олох хүсэлтэй “празит” үүлдэрийн хүмүүс нэн цөөн бизээ.

Би л тэгж бодож миний л зөв болохоор магадгүй төр засаг хүртэл бор гэрт минь морилж, хүүхдийг чинь сургууль дээр нь тэжээж, намайг саятан болгоно гэж амлаж буй биз. Үндсэндээ төр намайг тэжээх нь зүй ёсны хэрэг гэж би бодоод байгаа юм л даа.

Эцэг эх хүүхдийг минь харах ёстой харин сургууль цэцэрлэг дээр нь төр хооллоод өгөх хуультай юм чинь арга ч байж уу дээ. Нийт нь нэгнийхээ төлөө !!!
Би ч азтай золиг л доо. Ямар азаар шар толгойгоо өөрөө мэддэг, рискээ өөрөө үүрдэг тэр оронд нь төрчөөгүй юм.
Зарим хүмүүс ухаантайг нь гайхаж бас тараасан мөнгийг нь архитай нь цусалж сонгочихоод адаг сүүлд нь 76 ухна, гахай, нохойн дээрээ тултал муулдаг зуршил янаг ханиаднаас ч илүү газар авчээ. Дуугүй л өгсөнийг нь л гударна биз дээ.

Хар үгээр бол 76 хүний буруутай үйл ажиллагаанаас бидний амьдрал доройтож байна гэсэн үг л дээ. Тийм ч байж магадгүй.

><

Одоо харин хэн нэгний гарыг хараад биш, чиний амьдрал чамаас л шалтгаална, хар толгойгоо ясан болтол нь “би мэдье” гээд зоригтой төсөөлж үзлээ.

Надад “чиний гэдэс хоолтой юу, хоосон уу” тэр бусдад хамаагүй, чамд л хамаатай юм шиг тэнэг бодол төрөөд эхэллээ. Бас хүн болж төрчихөөд цоо эрүүл, насан залуу энэ биеийг чинээнд нь тултал ашиглаж чадахгүй байж бусдын олсныг өөрт хамаатай мэт амаа ангайн тэтгэмжээр амьдарч байгаа ч юм шиг. Шал балай юм. Яагаав нөгөө хөөрхий нөгөө хэд мөнгөө хэн нэгэнд алдаад төрөөс хохирлоо барагдуулсан нь энэ төрийн ачлал бус жинхэнэ олон татвар төлөгчдийн мөнгийг шамшигдуулсан гэсэн тэрслүү бодол гэсэн үг л дээ.

Тэгэхлээр “Өөрөө өөрийнхөө төлөө” гэж бодвол махан биеэ “чи өөрөө л тэжээж, ундалж, хувцаслах ёстой” гэсэн энгийн нэгэн парадокс гарч ирнэ. Үндсэндээ чи амьдралаа залгуулаад явж чадахгүй бол үүнд хэн буруутай вэ? гэсэн асуулт л даа.

Миний ухаан хүрэхгүйгээс гадна илүү юм бодвол толгой өвдөж магадгүй. Бэлэнчлэх сэтгэл хөдлөөд аль нь зөв юм болохыг мэдэх хүсэл байвч сачий хүрэхгүй нь. Миний өмнөөс та бодоод өгөөч, тэгэх үү? Энэ асуултыг танд үлдээе.

?

Харин хажууд байгаа хар нөхөр:

- Нийтээрээ өөрийнхөө төлөө өөрөө л хөдөлмөрлөж, бусдаас бууз хуушуур горидохоо байвал...
- Чи өнөөдрөөс л эхэлж хийж эхлэхгүй бол гал цогтой залуу нас чинь цаг минутаар хорогдож байгааг ойлговол...
- Хүн бүр чаддаг юмаа чинээнд нь тултал хийж эх орондоо дэм болбол...
- Олсон хэдээ нийлүүлээд нэгэндээ өгөх бус хурааж хуримтлуулан хэрэгтэй юм уруу хийхийг, хэн нэг нь сэтгэвэл....
- Өөртөө итгэж өрөөлд лай бололгүй, ихийг бодож илүүг бүтээвэл ядарсан Монгол бадарна бүр балай авна гэдэгт итгэвэл...
- Хороон бага найруулж, хийхээ урьтал болговол....

БОЛЖ Л ТААРАА гээд байх юм. Харин та юу гэж бодож байна?...

Read more!

Багалзуур андын түүх

Тэр сэтгэлгээ энэ тэр нь тасарцан эрүүл ухаантай хүн битгий уншаарай гэж гуйх нь зөв байх.

Та нарынхаар бол та нартай л адилхан “онцгой замнал”-гүй гэдгээ эхлээд нотлон харуулах нь зүйтэй байх. Үр дүн нь бусадтай яг адилхан бэлэнчлэх сэтгэлгээтэй байдаг нэг хов хоосон махан толгой.

Балчир нас
Учир мэдэхгүй жаахан байхад минь ээж минь намайг цэцэрлэгт явуулаагүй мөртлөө гэрт өглөөнөөс орой болтол цорын ганц хүү болох намайг цоожлон тарчлааж, одоо бодоход Орос ном хань болгон бариулаад үлдээдэг байсансан. Гэр маань нэг давхарт байх бөгөөд худалч хүнд надаас том хулгана хааяахан гүйж жорлон оруулахгүй намайг зовооно. Ээжийн хуучин цэнхэр дээлийг нөмрөн хувцасны шүүгээний доороосоо 3-р давхарт хэлд орсноосоо хойш хэдэн жил амьдарч билээ. Ээж аав 2-ыг ажлаасаа иртэл би тавцангаасаа буухгүй бөгөөд ирэхэд нь л 00-ийн өрөө уруугаа тэнхээ мэдэн гүйж муусайн хулгануудтай ач тач нэгийгээ үзэх бяр амтагдах нь нэн таатай.
Тэр нэг номны гоё сайхан зурагнуудыг одоо хүртэл би санадаг юм. Хуудас бүрээр нь нэг бүрчлэн цээжлэн мэдэхгүй ч гэсэн олон үсэгнүүдийг нь толгой дарааллан нүдэлж амжсан. Ээжийн минь юм бичиж байна гээд сараачих, миний сараачих хоёр тэс өөр харагддаг нь надад их л сонин санагддаг байж дээ. Тэр л үед 35 үсгээ дарааллаар нь мэддэг болсон ба дундаас нь асуухаар таг болчихдог махан толгой байлаа.

Бага нас
Хагас жил цэцэрлэгт өгч намайг башийлгаад 7 настай анхны 1-р ангид тээр жил өгдөг юм байна. Хэхэ бас ч үгүй үсгээ бүрэн мэддэг 10 хүртэл тоолчихдог тухайн үедээ болбол “үеийнхнээсээ тасарчихсан” амьтан анхны хичээлдээ ортол, сүүлд хамт 10-р ангиа төгссөн нэгэн анд маань тэр үед 100 хүртэл тоолоод, харин 4-р ангиасаа шилжсэн, одоо ч нэрийг нь мэдэх нэгэн нөхөр хэдэн сарын дараа минутанд 200 хүртэл үг уншиж аазгай хөдөлгөх боллоо. Гэвч би өөрийгөө ялж чадаагүй. Харамсалтай нь надад олны дундаас онцгойрох хүсэл байсангүй. Гайхан бишрэхээс биш “би чадий шдээ, чаднаа би” гэж бодож явсангүй. Доошоо ч үгүй, дээшээ ч үгүй алтан дундуур явах нь зүйтэй гэсэн ёоёотой бодол тухайн үед л хоногшсон байх гэж би боддог юм.

Угийн кино урлагт элэгтэйг минь эс тоон (одоо ч тийм) ням гарагт гардаг 4:10 цагийн кино үзүүлэхгүй намайг тарчлааж цусаар уйлсан ч эс зөвшөөрсөн тул муу ээжийн шазруун занг л дийлэхийн тулд үг үсэг холбож сурсан. Бас муухай бичлээ гээд дэвтрээ уруулж нүүр уруугаа шидүүлээд, шөнөжин уйлж, хуулж хонохдоо 7 настай балчирхан толгойдоо надад хэрэг болно, миний төлөө л ингэж байна гэж бодсонгүй. Арга ч үгүй биз дээ жаахан байж.

Багшийн өгсөн багахан даалгаврыг бүрэн хийгээд онцсайн сурч л байвал надад тэр нь “хаваасаг” байсан юм чинь. Илүү юм хийж энэхэн биеэ зовоох хүсэл байсангүй.

Махан толгой чинь илүү ихээр сурч мэдэхийн хүсэл гээч юу болохыг ойлгосонгүй, амттай юм идэж, аав ээждээ эрхэлж байвал тэгээ л болоо....

Шилжилтийн нас
Томрох тусам анд найз олонтой боллоо. Бас ч үгүй тооны ангид суралцах болсон авч “тэнэг” найзуудынхаа дээд ангийн тооны ном шагайж, бүжиг, дуу хийж, дугуйлан секцэнд явангаа үерхэл нөхөрлөл ярилцахыг нь хараад туйлбаргүй зантай махан толгойт чинь ихэд гайхах ба сега тоглоом, Майн Рийд, Жуль Верн, бас кино 3-таа л үнэн ч үлдсэн. Заа тэгээд л өдөр хоног ээлжлэн 10-аар ангиа сайн дүнтэй дүүргэж дээ. Харин худлаа хэлж хулгай хийж, архи тамхи гээчийг амандаа битгий хэл хамартаа ч хүргэж үзээгүй дээ. Хаа ч хэлнэ...

Өөртөө бус өрөөл бусдад найдаж явсаар амьдрал гээчийг ер нь ойлгосонгүй. Аа тэгээ л нэг сургуульд ороод төгсвөл болж л таараа...гэсэн бодол тойрон тойрон эргэлдэнэ.

Тэгэхээр би олны ярьдагчлан байдаг л нэг “урсгалаараа явдаг” хүнээс илүү зүйлгүй, байдаг л нэг нөхөр байгаа биз. Хүн болгоны “түүхэн хуанли” өөр боловч сэтгэлгээ ижил олонхи та нарын өрөөсөн гутал. Эцэг эхийн хэлснийг үглэж байна гээд чихээ дараад өнгөрдөг, үнэгүй юманд нугасгүй, зугаа цэнгэл, биеийн амрыг харахдаа уухайн тас тийм л хүн...

Read more!

ӨЛСГӨЛӨН

Монгол орныг таван хошуу малтай, таван зүйлийн тарианы хөрс шороо газартай мөртөө өлсгөлөнд нэрвэгдэхэд ганцхан алхам гэх юм. Шалтгаан нь нийт хил гаалиар орж ирж байгаа импортын барааны дийлэнх нь хүнсний бараа, ядахад түүнийх нь ихэнх нь хоёр хөршийнх нь экспорт байх. Нэг өдөр том "агаа" нар хилээ хаавал дуусах нь тэр. Тэр үед нөгөө Африкийн харууд шиг л тусламжийн бараагаар голоо зогоодог байх даа.

Гаднаас, тэр тусмаа хоёр ахаасаа хүнсээ залгуулж байгаа бидний хувьд юун тэр Түвдийг өмөөрч Хятадыг муулах, юун Оросыг буруутгаж Европын холбоо, Америкийг дэмжих. Үгүй яахав, алсдаа тусламжийн хүнс авахаа бодоод Америкт жаахан долигонож болох л юм. Гэхдээ нөгөөх нь хүссэн хүсээгүй л манай ах нарын нутгаар дайрч маньд жаахан юм хүргэж өгөх хойно ялгаа алга. Энэ бол наргиа, гэвч үнэн хэрэгтээ царгиа л болчхоод байна.

Том том ярьж, айхтар сүрхий олон улсын байдал, дэлхийн энхтайван энэ тэр гэж байхаар эхлээд хоосон ходоодоо дүүргэх талаар бодсон нь дээр санагдана. Гэхдээ энэ нь хүн доромжилж байхад дуугүй л гурилаа нухаад, махаа хөшиглөөд, хоолоо хийгээд бай гэсэн үг биш л дээ. Зүгээр л хамгийн түрүүнд гэдсээ цатгаж, шүдээ чигчийлж байгаад дараа нь төр улсын хэрэг ярьвал яасан юм гэсэн санаа. Их эзэн (мэдээж ертөнцийн эзнийг хэлээгүй) маань хүртэл хэлсэн шүү дээ, “Ядуу хүн ходоодныхоо хэмжээгээр, баян хүн бэлчээрийнхээ дайгаар сэтгэдэг” гэж.

Урьд өмнө ам л ангайвал сонгууль, улс төр, үндэстний үзэл, нийгмийн ухамсар, оюун санааны хувьсгал гэдэг байсан намайг яагаад гэнэт өлсгөлөн, ядуурал яриад эхэлж байгаад та бүхэн гайхаж байгаа байх. Учир нь эхнэртээ авчирч өгсөн хэдэн халтар төгрөг минь хүнсний зардлаасаа хэтрэхээ байсныг хожимдох шахуу ойлгосон учраас тэр. Хүний сайхан үрийг жаргаана гэж авч суучихаад, хөөрхий нялх үрээ хүнээс дутаахгүй гэж амалчихаад өвдөг цоорхой өмдтэй, өсгий цоорхой оймстой явуулах цөвүүн цаг эхлэчих гээд байгаа учраас өлсгөлөн нүүрлэсэн өнгөрсөн жилүүдийг эргэн санахаас аргагүйд хүрлээ...

... 1992 оныг хүртэл Монголчууд, тэр дундаа хотынхон, ялангуяа хэдийд ч хэн ч зочилсон идээ будаагаар халгиж цалгиж асан манайх, тэгээд хамгийн гол нь соц нийгмийн сүүлчийн үлдэгдэл, кап нийгмийн эхний гишүүн би өлсөж үзээгүй байсан. Картын барааны тэр жилүүдэд мах, гурил, будаа, ногоо нүдний гэм байсан үед биднийг өсгөж, хүмүүжүүлсэн өвгөн аав минь угийн зүрх муутай байсан авч, хаа хамаагүй бөөрний дутагдлаар өөд болсонсон. Үнэн хэрэгтээ тэжээлийн дутагдлаас өвчнийх нь уг үндэс шалтгаалсан байж. Сайн эцэг эхийн буянд бид өлсөөгүй ээ. Харин биднийг гэсэн тэд өлсөж байсныг өдий хүрсэн хойноо л бид ойлгосон юм.

Монгол оронд импортоор орж ирдэггүй цорын ганц хүнсний бүтээгдэхүүн нь мах. Энд мэдээж Монголчуудын хоёрдогч хэрэглээ болох тахиа, гахай, нохойны махны талаар авч үзээгүй. Галуу шувууны бөөр гаргадаг гадаад хүний хувьд бол маний "номбор уан" хэрэгцээ болох хонь, үхрийн мах бол тэдний хоёрдогч хэрэглээ. Тийм болохоор бид бүхэн (аз болж) одоохондоо одос үхрийн мах зажлах хувьгүй л байна.

Монголын өргөн уудам тал нутагт хэдийнээс нааш мал нь хүнийхээ тооноос хэд дахин олон байсаар ирсэн боловч нэгэнт бэлчээрийн мал аж ахуй эрхэлдэг тул малын тооны дээд хязгаар нь тодорхой байсан байна. Үүнийгээ дагаад хүнийх нь тоо толгой ч хязгаарлагдмал байсаар ирсэн аж (эрдэмтдийн үгнээс шпи-дэв). Бараг хавтгай шахуу өнөөгийн дэлхийд хүний тоо малаасаа олон байх нь манай орны хувьд тун чухал зүйл болоод байгааг хэн бүхэн ойлгож байгаа байх. Монголчууд түүхэндээ хамгийн олуулаа болоод байгаа энэ цаг үед хүнээсээ олон байх тавилантай малын тоо бүр дээд хязгаарын цэгтээ тулчихаад байгаа. Гэдэг нь мал дахиад өсөхгүй гэж муу ёрлож байгаа хэрэг бус, харин нэг малд ногдох бэлчээрийн нэгж багасч, малын чанарын тал дээр асуудал үүсээд байна гэдгийг илэрхийлж байгаа ухаантай.

Малын чанар муудна гэж юу яриад байгаа вэ гэвэл нэг малаас авах махны гарц багаснаа л гэсэн санаа. Энгийнээр хэлбэл урьд нэг кг мах худалдаж авахад 200 гр яс таардаг байсан бол, алсдаа 800 гр яс олддог болноо л гэсэн үг. Эсвэл бээжин хав шиг биетэй, бэлчээр дүүрэн малтай болох нь ээ ч гэж тайлбарласан болох юм. Нэн ялангуяа уул уурхай, ашигт малтмалын үсрэнгүй хөгжлийн (алтан боломжийн) үед тулж ирээд байгаа энэ үед хүссэн хүсээгүй бэлчээр ашиглалт хамгийн эмзэг нарийн асуудал болж хувираад байна. Ядахад тэр муу уурхайд нь ус их хэрэг болдгийг яана, миний Монголын газар шороонд ус чандмань эрдэнэ байдгийг яана, ус элс хоёр харшилдгийг яана, элсийг зогсоох мод ургамал багатайг бүр яана.

Хүн нэмбэл хүнс нэмнэ гэдэг аль ч үндэстэний ухаан санаанд багтахгүй гаж сонин афоризмтай Монголчуудын хувьд хүнсний асуудал хэзээ ч хамгийн гол зүйл байсангүй. Харин ч малаа бэлчээх уудам тэнүүн, уул ус нь тэгш хангай л гол асуудал байдаг байлаа. Тал дүүрэн бэлчсэн таван хошуу малтай Монголын уудам тэнүүн нутагт өлсөж үхсэн хүн дуулдаагүй, харин ч цатгалан хүний тос даасан ... (нөгөө юу) л байдаг байв. Гэтэл цаг үе өөр болж хил хязгаарын талаар өчүүхэн ч ойлголтгүй нүүдэлчдийн хувьд үргэлж дорд үзэн дооглож ирсэн, шавар хэрмэндээ шавааралдан суудаг нанхиад түмний нажид зовлон нүүрэн дээр нь тулаад ирэхийн цагт өвс идэж, өвчүүг нь түших малын тооноос илүүтэй гар хөдөлгөж, газар хагалах хүн хүч чухаг болоод ирсэн байна. Ганц нанхиад түмнээр жишээг татах нь өрөөсгөл бөгөөд ерөөс цивилизаци (иргэншил) гэдэг маань тэр чигээрээ дэлхий нийтийн хөгжлийн чиг хандлага юм.

Нүүдэлчин Монголын хувьд ч хотжилт улам бүр эрчимтэй явагдаж байна. Манай орны хувьд хотжилт гэхээсээ илүүтэй суурьшилт гэж нэрлэж болохуйц процесс хүч түрэн нэмэгдэж шилжин суурьшигчдын тоо өдөр бүр өсөж байгаа энэ үед агаарын бохирдол, хөрсний эвдрэл, ундны усны хомсдол гэх мэт олон проблемын нэгэнд хүнсний хангамжийн асуудал ноцтойгоор тавигдах ёстой. Хөдөө орон нутгаас хот уруу ахуй амьдралаа хөөн ирэгсдийн тоонд хязгаар тавьж, үүнд механик саад хориг хийх нь олон жилийн өмнөх бюрократ бүтцийг эргэн сэргээсэнтай агаар нэг. Харин үүний оронд тэдэнд тулгарч байгаа асуудлыг шийдэхэд анхаарал тавин ажиллах хэрэгтэй бөгөөд хамгийн гол нь тэднийг хотжиход нь тусалж, хотжихыг (хотын соёлд суралцахыг) шаардах нь зүйтэй.

Дэлхийн дахины үгийн санд томоохон хувь нэмэр оруулж, “zud” зэрэг үгсийг нэмсэн тэдний хувьд жил дараалан давтагдах ган гачиг, зуд турхан, өвөлжөө худаг булааж ташуур далайн ханхалзах нутгийн атаманууд, мах айраг нэхэх эмч багш дарга нар, анхнаасаа төлөвлөгдсөн тул анзаарч харахгүй өнгөрөх тусламжийн өвс тэжээл ачсан машин зэрэг нь хотод оч, нутгаа орхи, нүү гэснээс ялгаагүй байх аж. Тиймээс л арга буюу байгаа хэдэн малаа махны ченжэд барьчихаад гэрээ ачаад нүүхээс өөр аргагүйд хүрдэг. Энэ бол бас ч гэж зарах малтай хэдийнх нь хувьд тохиолддог явдал. Харин аймаг, сумын төвд суугаа нүүх зардлаа дийлэхгүй үлдсэн хэдхэн айлын хувьд арга буюу мал, "буянтай” хүний аяыг харж хаяа бараадан хоног төөрүүлнэ. Аз байвал ах гар хоншоортой нэгэн байгаад эрийн зангарагтай загнавал өнгөтэйг өмсөхгүй ч өлсөж, даарахын зовлон үзэхгүй. Хөдөө хөхөрч гадаа гандаж хотод суугаа манийхаа хоолыг залгуулах малчдын амьдрал бодит байдал дээр нэг иймэрхүү.

Ийм байдал ардчилал ялснаас хойш үргэлжилж, ах нам ардчиллыг бадруулснаар улам газар авч, бүр гаарах болсон. Малчдын тоо цөөрөөд, малын тоо өсөөд байгаа өнөө үед махны (тодруулбал хүнсний) хэмжээг нэмэгдүүлж, капиталыг бүтээцгээе гээд ямар яргачин Пол Потын дэглэмийн Камбож адил ажилчин, тариачны улс болно гэж балайраад бултаараа малчин бололтой биш. Харин байгаагаа ашиглаж, баялгийг бадруулахуйц, ухаалаг аж ахуйг хөгжүүлэх, дэмжих хэрэгтэй байна. Тодруулж жишээ татъя.

Жил гарангийн өмнө уншсан санагдана, улсын нэг сайн малчны талаарх, тэдний хот айлд зочилсон тухай хөрөг найруулал. Өвөлжөөндөө дүнхийсэн сайхан хаустай, цэвэр бохир усаа шийдчихсэн, өвсний хашаа нь дүүрэн өвс, тэжээл. Хөдөлмөрийн гэрээ байгуулаад, түүндээ нийгмийн халамжийн асуудлыг нь тодорхой оруулж тов хийтэл тохирчихсон хэдэн айлын хүчээр ажлаа амжуулсан шиг. Салхины, нарны энергиэр цахилгаанаа хангаад телевиз үзэнгээ бүтээгдэхүүн борлуулах гэрээгээ интернэтээр мэйлдээд л. Тэр хүнийг малчин гэх үү, хувийн аж ахуйтан гэх үү, эсвэл бизнесмэн гэх үү. Уг нь ч ялгаагүй л дээ.

Миний хувьд иймэрхүү зураглалыг жаахан ахиулж харвал Монголын мал олширно, чанаржина, дагаад мах сайжирна, хямдарна гэж итгэдэг. Ахиулж харна гэдэг маань хагас нүүдлийн мал аж ахуй гэсэн үг л дээ. Хагас нүүдлийн гэдгийг та өөрийнхөөрөө л ойлго. Худаг, бэлчээрийг хувьчилах уу, өвөлжөө хаваржааг хувьчилах уу, эсвэл малчдын хоршоо-нэгдэл байгуулах уу. Энэ бол малыг чүү ай эр эмээр нь л ялгаж чадах төдий миний мэдэх зүйл биш. Харин ердөө л дэлхий дээр хамгийн олон хоньтой, дэлхийн махны экспортын тодорхой хувийг дангаараа хянадаг Австралийн мал аж ахуй нь хагас бэлчээрийнх гэдгийг л сонссоноос ийн мөрөөдөж байгаа юм.

Эсвэл тэс өөр санал ч байна. Заавал хэдхэн малынхаа хүрээнд сэтгэх гээд байх юун. Аймаг, сумын төвүүдэд байгаа юу хийдэг нь үл мэдэгдэх, яаж амьдралаа залгуулдаг нь тун ч тодорхойгүй айлуудыг яагаад тахиа, гахайны аж ахуй эрхлүүлж болдоггүй юм бол? Яагаад Монголчууд заавал үхрийн, хонины, адууны мах идэж ходоодоо хүндрүүлж, мангас зүүдэлж хонох ёстой юм? Энд мэдээжээр байгаль, цаг уурын нөхцөл, уламжлал, зан заншил нөлөөлдөг биз. Гэвч дэлхийн хүн амын дийлэнхийнх нь махны хэрэгцээг тахиа гэдэг буянтай амьтан хангадаг гэдгийг гадагад явж галуу шувууны мах идэж үзсэн хүмүүс мэдэх биз. Бас хамгийн хямд мах бол тахианы мах гэдгийг ч мэдэх биз. Харин Монголд шал гажиг, яг эсрэгээрээ шүү.

Тахианы мах уургийн чанараараа үхрийн махнаас төдийлөн хоцрогддоггүй гэдгийг хүмүүс хэр мэдэх бол. Тахианы мах хатуу ширүүн уур амьсгалтай манай орны хувьд зун хүнддэхгүй, өвөл хөнгөдөхгүй илчлэгтэй хоол гэдгийг хүмүүс хэр ойлгодог бол. Хараад байхад харьцангуйгаар хүмүүс мэдэх нь мэддэг л бололтой. Харин тэр бүр хэрэглээ болж чадахгүй байгаагийн шалтгаан нь үнийн хувьд төдийлөн сайн ялгарахгүй, бас угаасаа хэрэглээд заншчихсан малын махнаасаа татгалзаж чадахгүй байгаад л учир нь байх шиг. Уг нь миний бодлоор бол тахианы мах боломжийн хямдхан байвал хотынхны гол хүнс нь тахианы мах байж болмоор санагдах юм.

Дан ганц мах яриад байх нь мэдээж утгагүй. Нэгэнт л хүнс тэжээлийн дутагдлын талаар ярьж байгаа хойно гурил будаа, хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ зэрэг бүхий л зүйлийг авч үзэх ёстой байх. Мөхөс миний хувьд энэ талаар цуглуулсан мэдээлэл, олж авсан мэдлэг хомс тул энэхэн төдийгөөр өгүүллээ хязгаарлая. Тиймээс ерөнхий сайдын санаачилсан “Атрын III аян”-г нэмж газар хагалах бус, худал үнэн олон тариаланч төрүүлэхийн төлөө биш, харин нэгэнт хагалсан газраасаа хямд зардлаар ахиухан ургац авахыг зорьсон технологийн эрэл хайгуул байгаасай, хамгийн гол нь эрлээ олоосой л гэж ерөөх байна.

За тэгээд нэгэнт л хүнсний асуудал, ер нь ганц хүнс ч биш, бүхий л зүйлийг, ялангуяа мөнгө зардалтай хамаатай л бол (мөнгөтэй холбогддоггүй зүйл ч гэж юу байхав) ярьсан бол хүссэн хүсээгүй л тээврийн асуудал уруу татагдан орно. Арга ч үгүй биз. Ийм том газар нутагтай, тэгээд төвлөрөл гэдэг нь зах замбараагаа алдсан улсын хувьд зам тээвэр, дэд бүтэц гэдэг юмыг тодорхой шийдэхгүй бол болохгүй. Миний бодлоор бол нэгэнт авах нь гарцаагүй болчихсон, бас зарцуулах чиглэлүүд нь тодорхой болоод байгаа 285 сая доллароороо баруун тийш нь төмөр зам тавивал ч... гоё доо. Энэ тухай тайлбарлаад, тоочоод эхэлбэл нийтлэл биш, ном болчих гээд байгаа тул үлдсэнийг нь эрхэм та гэгээн оюундаа болгоох буй заа...

... Картын барааны үед ямар хүнд хэцүү байсныг хэрийн хүн төсөөлөхгүй. Хөдөө орон нутагт төрж өссөн хүн бол бүр ч ойлгохгүй. Хөдөө хамаатан садан, ах дүү нь байдаг хотынхон ч мэдрээгүй. Тэдэнд ядаж мах нь, үндсэн хүнс нь олддог байсан юм. Харин хэдэн үе удмаараа нийслэл хүрээнд суурьшсан, цөөн хэдхэн хотын уугуул айл өрхүүд л бодит байдлыг дэндүү мэдэрсэн, өлсөхийн зовлонг амссан. Дайн дажны гашуун зовлон үзээгүй, үзэх ч үгүй азтай төрсөн бидний хувьд үмх талх зүсэж хуваасан баргар боловч баатарлаг дайчид, ширгэсэн мөөмөө нэхэн өмөлзөн уйлах өлгийтэй жаал, хөөрхий үрээ хүн болгохсон гэсэндээ ногдол талхаа эхнэртээ сарвайх эцгийн хатангиршсан дүрийг өр эмтрэм дүрслэх дайны тухай киног тэр үед л бодитоор ойлгож, өлсгөлөнгийн гай гамшгийг биеэр ухааран уйлж байлаа даа.

Тэр зэвүүн үе, зэврүүн цаг дахин хэзээ ч бүү тохиолдог. Монгол түмнийг аз түшиж, тэнгэр тэтгэх болтугай. Төрийн сүлд минь өршөө.

Read more!

САРАН ЗЭВ

“Сүбээдэй баатар төмөр тэрэгтэй цэргээ авч яваад Мэргидийн Тогтоагийн Худу, Чулуун зэрэг хөвгүүдийг нэхэн довтолж, Чүй мөрний тэнд гүйцэж сөнөөгөөд ирэв”
МОНГОЛЫН НУУЦ ТОВЧОО

Ердөө энэ л хэдхэн үгнээс сэдэвлэн агуу сайхан тууж зохиосон Т.Мандир гуайд баярлалаа гэхээс өөр юу хэлэх вэ. Харин их эзэн богд Чингис хааны тухай элдэв дээдийн, болсон болоогүй кино хиймэр аядаж байснаас энэ зохиолоор нэг часхийсэн кино хийвэл (их эзнийг харагдуулахгүй, нууц ноёнтон, их шүтээн маягаар) жинхэнэ урлагийн бүтээл гармаар юм шиг...

Бүлэг 1
Арай л дуу алдан ёололгүй гараа татаж аваад Насир баатар аман дотроо харааж гэдрэг суув. Энэ Монгол цэргийн хэвтүүл манаа гэгч үнэхээр далдын сахиулсан мэт аймаар этгээдүүд. Хаана байгаа нь мэдэгдэхгүй мөртөө хаагуур ч гишгүүлэхгүй байж чадна. Овон товон бараадаад хэвтэж байдаг юм уу гэтэл биш, гортигийн гадуур алхмагц дэргэд илдээ шархийлгэж байдаг нь сонин.
Гараа үлээгээд асрын хагас сөхөөтэй үүдээр цайрах хуучин сарны гэрэлд харвал арай л арьс, хөрсийг нь хуулчихаагүй бололтой. Хальт өшиглөв үү, эсвэл жадныхаа ишээр зориуд хөнгөн хусаж цохив уу гэдгийг Насир ялгасангүй. Ялгаад ч яах юм билээ. Хэвтүүлийн чимээ сураг дахиад мэдэгдсэнгүй. Гэвч тэр асрынхаа бааданг дахиж сөхөхөөс түдгэлзэв. Ямар боловч Сүбээдэй баатрын чачир гэрэлтэй байгааг ажлаа. Тэгэхээр тэр хүн унтаагүй байгаа хэрэг. Хэлмэрч нь энд сэтгэл зовж суухад хэргийг даасан эзэн жанжин тэнд нойрсож байна ч гэж яаж байх билээ. Юу бодож, юу сэдэж байгааг мэдэхсэн гэж учиргүй хорхойтсондоо Насир гайхаж, өөрийгөө шоолж суулаа.
Хааш хаашаа зургаахан алхамын энэ жижиг мөртөө хээнцэр асар түүнийх юм. Нэг жилийн өмнө Хар Киданаас оргож гарахдаа овоо зэгсэн хөрөнгөнөөсөө аян замд авсаархан гэж шилж авсан цөөн хогшлийнх нь нэг болохоор Насир энэ асраа тун их хайрлана. Тавин нас шүргэж яваа сирийн удамт дайчин эр Улаан тэнгисийн хөвөөнөөс Шар тэнгис хүртэл зорчихдоо хаяж гээсэн нь хэд хэдэн айл гэрийн амжиргаанд хүрэлцэхээр болон боловч энэ тухай ер дурсах зав гарч байсангүй. Басар балгадаас тэмээн жин хамгаалан гарч Искандр балгадад хүрэхдээ хоёр жад хугалж, нэлээд хэдэн сайн эрийн аминд хүрээд жингийн даамлаас ханасан шан авч, түүгээрээ Саладин султаны шадар цэрэгт багтах хаалгаа нээлгэж чадсан билээ. Насир тэнд одтой байж, загалмайтны нүсэр төмөр хуягт дайчдаас “Цөлийн ирвэс” цол ч хүртэж үзсэн эр. Түүний хувьд норман баатрын тэнгэр цоолом жад, саксоон хүнд балтны аль нь ч аймшигтай байсангүй, гэтэл дал модны доор өмнийн тэргэл сарны мөнгөлөг гэрэлд гялалзсан цолмон хар нүдний нэг л ширвэлт хорин жилийн турш уйгагүй ноцолдсон аз жаргалынх нь шилтгэнийг нурааж орхисон байжээ.
Золгүй Насирын санаархсан тэр эм Саладины хайртай татварынх нь нэг байж, сарны үхмэл цайвар туяа, тайган эрийн шиншлээн хоёр ямагт цуг байдгыг урьд өмнө гадарлах завшаан байгаагүй болохоор тэр учрал золгүйгээр төгсөөд харин ч сайн нөхдийн буянаар Насир өмссөн хувцастайгаа оргон зайлах завшаан олджээ.
Саладины гар урт гэдгийг эрхбиш мэдэх болохоор Насир хоёр жилийн турш зүс буруулан тэнэсээр Абескун тэнгисийг гэтлэн Хорезм шахын нутагт ирж байж нэгэнтээ хөл тогтов. Завшаанаар энд хөл үймээн мундсангүй, угийн дайчин ариншинтай Насир мужийн улс төрийн уур амьсгалыг төвөггүй гадарлаад Хорезм шах Мохаммед – Хар Киданы хан Жүр – Найманы Хүчүлүг гэсэн ээдрээтэй гурвалжинд эргэлзэлгүй орж явчихсан нь зургаан жилийн өмнөх явдал юм. Алдар цуут Саладин султаны дэргэд хүчин зүтгэж явсан төддийгүй түүнийг хилэгнүүлж дөнгөсөн сири дайчныг /Насир өмнөх явдлаа нуусангүй/ Мохаммед гойд үнэлж шадарлуулав. Насир түүний итгэлийг дааж багагүй гавьяа байгуулсан бөгөөд Хорезмыг Хар Киданаас тусгаарлахад “онц зүтгэл гаргасан” гэж Мохаммед шах ч тэмдэглэсэн удаатай. Гэвч хамгийн эгзэгтэй мөчид аанай л тотгор учирч, энэ удаад мөн л бүсгүй хүний адтай харц зэтгэрлэсэн болой. Харин энэ тухай дурсахдаа Насир тун дургүй, ноднин Хархүрэм хотод очихдоо монголын алдарт черби Доголху ноёнд л нэг удаа ярьсан юм. Доголху түүний яриаг ихэд сонирхож, Насирыг албанд авсанаар барахгүй ирэх хавар нь өрнө зүг аялах Сүбээдэй баатрын цэрэгт хэлмэрчээр явахад жуулчилсан тул ийнхүү Монголын төмөр тэрэгт цэргийг дагалдан Хоёр Алтай буюу Их Алтай, Зүүн гарын Алтайг даваад Гуравдахь Илийн Алтайн нурууны хормойд буугаад байгаа нь энэ билээ.
Энэ аялалд хэдий амжилттай оролцвол өтөл насных нь буян заяа төдийчинээ тэгширнэ гэдгийг их ноён Боорчи, Доголху нар түүнд сайн ойлгуулсан тул Насир ийнхүү сэтгэл чилэн нойр алдаж, цэргийн хүрээний ёс журмыг зөрчин шөнө дөлөөр эзэн ноёныхоо цачирыг тандах гэж оролдоод хэвтүүлийн хурц соргог хараанд өртөн хуруу хумсаа мулт цохиулчих шахам суугаа нь энэ бөлгөө.
Энэ бүхэн юунаас эхлэв. Ердөө л нэг муу хэрмэл эр, нар шингэх үес хайчин харуулд баригдан ирж Сүбээдэй баатарт бараалхсанаас болжээ. Монгол хэл огт мэддэггүй тэр самрын арилжаачинд хангалттай мөнгө амласан нь илт, амь цөлөн явж йинхүү бараалхсан нь хэрэг явдлыг бүр хөмөрч орхив. Насир түүний яриаг орчуулж өгсөн бөгөөд ядах ч юм байсангүй. Айж самгардсан тэр хүн гуравхан үгийг л давтаад байв.
“Манай заншлаач хорлогдов”
Тэр хүн өргөн бүснийхээ цаанаас алчуурт боодолтой зүйл гаргаж өгсөнийг Сүбээдэй баатарт авч нууцгайхан задалж үзээд толгой дохисныг бодоход гэрчлэх тэмдэг байсан болов уу гэж Насир таамаглажээ. Тэр гурван үг Сүбээдэйн хувьд онц ноцтой байсан бололтой, хэдийгээр хатуу чанга боловч ялангуяа амарч, буудаллах оройн цагаар хөгжүүн яриа хөөрөөтэй, цэргийнхээ галаар дуртайяа хэсдэг тэр идэрхэн ноён энэ үдшийн турш чачраасаа гараагүйд Насир чингэж түгшчээ.
Үгүй ер, дайсны хүрээнээс мэдээ занги дамжуулдаг нэг заншлаач бүтэлгүйдээ ч юм уу, аль эсвэл тохиолдлоор амь насаа алдлаа гэхэд энэ хэрэг одоо Сүбээдэй баатарт төдий л хохирол учруулж чадахгүй байлтай. Монгол цэргийн дайрч устгах ёстой мэргидийн Худу, Чулуун ах дүү нарын бугшсан Чүй мөрний эргийн бага хот эндэс хагас өдөрчийн газарт байв. Тэдний цэргийн тоо, жанжидийн нэр ус төдийгүй Чүйн хотыг тойрсон олон тосгон, хүй болоод зам, гарц мөрний олом, уулын боомт бүгдийг нарийвчлан тэмдэглэсэн дэлгэрэнгүй зураг, тэмдэглэл Сүбээдэй баатарт байгааг Насир мэдэж байв. Түүнд одоо өөр юу хэрэгтэй юм бол?
Харангийн зөөлхөн дуу дөрвөнтөө дуурсав. Үүр цайхад ганцхан цаг үлджээ. Дэлхийд цуутай их хаадын хооронд мэс болж явсан цагаа дурсч, энэ эгзэгтэй үед мэдсэн сурснаараа Сүбээдэйд туслах хэрэгтэй гаж Насир шийджээ. Ерөөсөө амьдрал гэдэг бол дууч эм шиг холбиромхой юм. Азтай агшиныг алдаж ерөөс болохгүй. Тийм агшныг ямагт отож, тохиолмогц эрээ цээргүйгээр тэвэрч авах ёстой гэдгийг Насир даан ч сайн мэдэх болсон хүн.
Үүрийн үнэгэн харанхуй нөмөрсөн бололтой орчин тойрон дэндүү дүнсгэр, энэ нам гүмийг эвдэн Сүбээдэйн чачрын зүгээс хүмүүс ярилцах мэт маш бүгт чимээ чих дэлсэхэд Насир огцом өндийн чагнаархсанаа хаяагаа зориглон сөхлөө. Чингээд үзсэн юмандаа балмагдаж, тэр хэдэн хоромд болгоомжлохоо ч мартан хөшчээ.
Сүбээдэй баатрын цачир бол маш нимгэн тангуд цэмбэн асар байлаа. Хурц дэнгийн гэрэл түүний ханыг төвөггүй нэвтэлж өөд өөдөөсөө харан суусан хоёр хүний сүүдрийг тодруулжээ. Хоймор суусан нэг нь ямар нэгэн зүйлийг нөгөөдөө сарвайхад тэр эдлэл дэнгийн гэрэлд огцом таширлаж, нэн тод мөртлөө даанч хурдан үзэгдээд өнгөрөв.
Саран зэв юм уу даа гэж Насир бодтолоо гэнэт хамаг бие нь агзасхийж, олон жилийн дайн тулааанаас уламжлагдсан дотоод зөндөө захирагдан гараа огцом таттал сум шурдхийж, асрынх нь бааданг нэвт цохиод зөөлөн ширгэнд шигдэн орохыг ажлаа.
Үхтлээ айсан Насир хэвтээгээрээ бөмбөрч, дэвсгэр дээрээ дөнгөж гартал асрынх нь үүдийг хүчтэй дэлгээд хоёр хүн ширүүхэн орж ирэв. Тэд гэрэл асааж тухалсангүй, бас асууж ёсорхсон ч үгүй баримжаа сайтай улс бололтой, нэг нь мөрнөөс нь угз татан эргүүлж, нөгөө нь жадаа Насирын хоолойны уг дээр нь тавилаа. Хүйтэн төмөр өвдтөл шигдэхэд Насир жадны гилбэрээс атгаж аваад:
-Байз эзэнд айлтгах үг байна. Гэж бачимдан шивнэлээ. Хашгирвал бас цаазыг зөрчинө гэдгийг Насир цагийг нь олж санажээ. “Дуугүй дохь” гэдэг монгол цаазыг мэддэг олохоор жадны үзүүр арай хөнгөрөхийг анзаараад Насир баярлаагүйгээрээ баярлав.
-Эзэнд айлтгах үг байна гэж тэр дахин давтав. Энэ удаа овоо дориун, тайван хэлж чадлаа. Түүний дуунд итгэлтэй ямар нэгэн өнгө байсан бололтой. Нөгөө хэвтүүл жадаа бүр авчихлаа. Насир босох гэж яарсангүй. Нүдээ байдгаараа хурцлан хоёр хэвтүүлийг ширтэж байв. Тэд үг сольсонгүй, харцаараа хоорондоо ярилцах мэт хэдэн хором чимээгүй байснаа нэг нь зөөлөн өшиглөв.
Насир үүнийг бос гэсэн дохио болохыг ухаараад яаран өндийж, бүсээ тэмтчин олж аваад бослоо. Чингээд амь мэнд мултарч байгаадаа захгүй баярласнаас хөлчүү хүн шиг гуйвлан асрын үүдийг мөргөх шахан гарчээ.

Бүлэг 2
Хэдхэн хормын өмнө догдлон шохоорхоод байсан нөгөө чачиртаа Насирыг туугдан ороход Сүбээдэй баатар ганцаараа байлаа. Дэлхийг донсолгох амаргүй замналаа нэгэнт эхэлчихээд байсан Монголын гарамгай жанжин, урианханы Сүбээдэй баатар тэр үед дөчин нэгэн настай байжээ. Түүний гурвалжин хар нүдний нь догшин харцыг угсаа нэгт монголын олон аймаг төдийгүй жүрчидийн Алтан, нангиадын Сүн улсын түшмэд жанжид андахгүй болсон үе юм.
Сүбээдэй баатар зузаан эсгий дэвсгэр дээр өрөөсөн хөлөө нугалан суугаад айраг ууж байв. Орж ирэгсэдийг төдий л тоомжиргүй угтах мэт санагдсан тул Насир дотроо баярлав.
-Энэ хүн таны чачирыг хоёр удаа тандан ажиглав. Зүй нь өчиггүй хороох учиртай боловч “үг буй” гэсэн тул арга буюу золгууллаа хэмээн нэг хэвтүүл айлтгав.
Сүбээдэй Насирыг анхааралтай ширтэв. Сири дайчин, энэ л хоромд хувь заяагаа хөөдчихгүй байх ёстойг ухаарч, биеэ сул тавин өөдөөс нь аль болохоор тайвнаар харж зогсов.
Сүбээдэй түүнээс сэжигтэй зүйл олж харсангүй бололтой, хултай айргаа авах зуур,
-Тийн болтугай. Үүнийг орхиж одогтун гэж тушаалаа. Хоёр хэвтүүлийг гарсаны дараа Насирын сэтгэл сая амарч уртаар амьсгаа авлаа.
Үүнийг нь анзаарсан Сүбээдэй богинохон хар живрээ илбэн инээмсэглээд
-Энэ шөнө надтай цуг нойргүй хоносныг бодоход та лав их үйлийг бодолхийлсон буй заа. Таны царайд сэтгэл тэлэгдсэн шинж илэрхий. Тухтай яригтун. Тийшээ суу гэж эсрэг доод тал руугаа зангалаа.
Насир тэнд очиж, ёс алдахгүйг хичээн баруун өвдгөө босгон нугалан суугаад үгээ шууд эхэлж төвдөлгүй хэсэг азнав. Үнэндээ ч саяын амь дэнссэн мөч мартагдах болоогүй, зүрх нь тун ч захирагдахгүй оволзон байжээ. Баатар ч түүнийг шавдуулсангүй, айргаа амтаран алгуур шимнэ.
-өчүүхэн би үзвээс урьд оройны элчийн үг таныг ихэд эвгүйцүүлсэн мэт. Хэрвээ би ташаарсан аваас өршөөн хэлтрүүлнэ үү гэж Насир болгоомжтой эхлэв.
-Та андуурсангүй гэж Сүбээдэй хэлээд: Тэр мэдээний муу үр дагаварыг хялбар хэлэхүйеэ бэрх. Одоо чухам санаа байваас өгүүлдэг цаг мөн гэж хөтлөх аястай өгүүлэв. Насир багахан зоригжлоо.
-Эрхэм та эрхбиш нэг тийш болгоон тогтоосон буй заа. Гэвч мөхөс миний цээжинд чиглэрсэн санааг гарган хэлэхгүй бол шударгыг гүйцэтгээгүй хэрэг болох болов уу хэмээн эмээнэ гэж Насир хэлээд эзэн баатар нь эелдгээр толгой дохиж байхыг үзэж, биеэ цэхлэн засмал ногтон сахлаа нэгэнтээ зоримог шувтарсанаа:
-Мэргидийн байдал нэгэнт тодорхой мэдэгдэх тул цаг алдалгүй довтлон орвол зохилтой. Тэдний оргон дутааж болох мөрний оломд урьдаар цэрэг бүгүүлж, дараа нь их цэргээр дайрая. Энэ өдөрт багтаан цэрэг морио хуваан хөдөлгөвөл би дуртайяа хошууч цэргийн эгнээнд багтаж, Их хааны хишигт өчүүхэн хариулсугай гэв.
Сүбээдэй дуугүй сууна. Зөндөө л юм яримаар, тэр ч байтугай цэрэг ангиа хэрхэн хувиарлах, орох, эгэх цаг мөчийг яахан тогтоохыг шөнөжин бодсон мөртлөө хэлэх үг нь гэнэт дуусчихаар энэ идэр жанжины тогтуун ухаалаг харцны өмнө балчирдаж орхих шиг санагдсан тул Насир эвгүйцэн дэмий л мөрөө хавчив. Сүбээдэй тонгойн үйсэн бортоготой айргийг шуугитал хутгалаа. Тэгээд зосон бүслүүртэй хулаар дүүргэж аваад асуусан нь:
-Та Мохаммед шахын элчийг дагаж, мэргидийн Худуд бараалхсан удаатай гэсэн байх аа.
-Тиймээ, хоёр жилийн өмнө гэж Насир хариулав.
-Би ташаараагүй бол тэр цагт Хүчүлүгийн эсрэг холбоонд мэргидийг элсүүлэх гэж Хорезм шах оролдсон. Худу ноён аль ч талд орохгүй гэж амласан мөртлөө дараа жил хотонгийн 613 -р оны хаврын будилаанаар найманы оргодол ханыг дэмжсэн санагдана.
-Хижрийн тоолол гэдэг юм гэж Насир засварлав.
Сүбээдэй үл мэдэг инээмсэглэснээ:
-Тэр үймээн танд нээрээ халтайхан өндөрлөснийг би сонссон шиг. Таныг надад жуучлахдаа Доголху ноёнтон нэг үг цухуйлгаж байсан. Нойр алдаж ядраагүй бол тэр явдлаа ярь л даа. Миний нойр ч цэлмэчихлээ. Ингэсгээд өглөөний унд ирнэ. Таныг би зочин болгож хүндэлсүгэй гэвэл Насирын хүрэн царай үл мэдэг улбартаад бяцхан бодмоглосноо нэгэнт эзэн найрсаг байхад өөрөө хөндий дөндий байх шалтгаан үгүй мэт санагдсан тул иймэрхүү үед байх болох хэмжээнд хээгүйхэн инээгээд суудлаа засан тухлав.
Гадаа үүр цайж эхэлээ. Дэнгийн гэрэл бараг мэдэгдэхгүй болсон тул Сүбээдэй бөхөөгөөд айраг хэрэглэдэггүй хэлмэрчээ хоолойгоо норгог гэж дэргэдэх явган ширээн дээрээс шимүүс хэмээх алимны өтгөн хандыг бахим шавар аяганы хамт дөхүүлэв. Насир нэг аяга шимүүс залгилчихаад сахлаа зассанаа яриагаа ийн эхлэв.
-Уйгур, Алимар цөм Чингис хаанд хандаж, мэргидийн үлдэгдэл Хар Киданыг дэмжих нь эргэлзээгүй болсон тул Мохаммед шах, Хүчүлүгийг өөрийн хүчээр няцаахаас өөр аргагүй болсон юм. Гэтэл түүний доорх жанжид, ноёд дор бүрээ хувиа хичээж, бас хивчаг хадмууд нь түүнийг туркменүүдтэй хагаралдуулсанаас болж, шах маань тун хэцүү байдалд орлоо. Би тэр үес шахын ордонд нэр нүүрээ нэмэхийн тулд давын өмнө Төмөр Мэлигийг гүйцэх хэрэгтэй байлаа. Мэлиг ван бол Шах Мохаммед, түүний түрэг хатны хүү Желал эд Дин хоёрыг л эзнээ гэж үздэг, үнэнч баатар эр билээ.
-Гэхдээ тэр чинь тусдаа хот балгад, албат иргэдтэй том эзэн шүү дээ гэж Сүбээдэй баатар хэлэв.
-Чухам тиймдээ ч тэр Турхан хатны талынханыг одоо болтол айлгасаар байгаа юм гэж Насир нэмээд:
-Насан туршдаа их эздийг царайчилж, тэдний анхааралд өртөх гэж зүтгэсээр өнгөрсөн миний амьдралын гашууныг гадарлах хүн ховор биз ээ. Хэдэн жил барлаг мэт царайлж, итгэгдсэнийхээ төлөө шахад шадарлах боломж гарлаа гэж үзээд би найманы овжин залуу ханыг доройтуулах арга боловсруулж, Мохаммедийг ганцаар байх эвийг тааруулан ятгаж амжсан юм. Миний төлөвлөгөө товчхон, биелэхэд хялбар байв. Хорезм бол угаасаа Хар Киданд алба өргөж байсан, сүүлийн хэдэн жилд үүнийгээ больсон боловч хэрүүл маргаан ихтэй, нэг тал руу нь шийдээгүй байв. Тийм болохоор би “Хоёр улсыг хил нийлэх хотод Хорезм алба өргөнө. Киданы хан заавал өөрөө хүлээж ав” гэж шаардаад тэнд нь Хүчүлүгийг баривчлахаар бодсон юм. Мохаммед шах миний саналыг маш дуртай зөвшөөрч, хийх үйлдлийг бүгдийг өөрөө даа гэж тушаалаа. Тэгээд Төмөр Мэлиг байтугай хаан хүү Желал ад Дин ч захирч үзээгүй шахын торгон цэрэг миний мэдэлд ороод ирэх нь тэр. Би ч хөдөллөө. Хоёр өдрийн дотор жин тан болгон, ганц гол зүйл бэлгийн манлай болох хүүхнээ хүлээж байлаа. Хүүхэн худалдаж авахаар би өрөө яваагүй юм л даа.
-Яагаад тэр вэ? Миний бодоход цэрэг бүгүүлэхээс илүү энэ чинь л бүхнийг шийдэх байсан бус уу? гэж Сүбээдэй эрсхэн хэлэв. Насир царайгаа арайлгаж:
-Таны зөв. Гэхдээ л би явж болохгүй байсан юм гэж зөрөв.
-Энэ ч жанжин хүний тайлбар биш байна гэж Сүбээдэй тайвнаар мохоовол цаадах нь:
-Миний амьдралын эгзэгтэй үед бүсгүйчүүд л гай болдог байсан юм. Тэгээд л би зайлсхийсэн хэрэг л дээ гэж дурамжхан тайлбарлав.
-Тэгвэл эхнээсээ буруу болчихож. Эмсийг оруулалгүйгээр тийм ов зохиоход таны туршлага хангалттай хүрэлцэх байсан даа.
Насир алгаа дэлгэн өөдөө хараад
-Бүгдийг Аллах тэнгэр мэднэ гэснээ: Энэ бүхэн одоо нэгэнт өнгөрчээ. Хоёрдахь өдрийн орой нэгэн эмэгтэйг авчрав. Хүүхэн ч гэж хүүхэн. Түрэг маягийн эрс хурц биш, талынханы цустай бололтой тавиун царайтай, харц нь л дэндүү зоримог байсан даа. Аа тийм, түүний зүүн нүдний доор эгдүүтэй зохисон мэнгэж байж билээ. Та “Мянга нэгэн шөнийн үлгэрийг мэдэх үү?
-Хацар дээрээ мэнгэтэй гэж түүнийг бүү басамжил!
Хар цэг бүхнээр сарнай цэцгийг тэмдэглэжээ гэж Сүбээдэй баатрыг хэлэхэд Насир алгаа ташиж:
-Чухам тэр шүлэг санаанд орсондоо. Түүнийг сүйхэнд суулгахад ичингүйрсэн шинжгүй, харин ч шийдсэн, нэг л хачин зоримог эршүүд байсанд би гайхаж байснаа санаж байна гэв. Сүбээдэй айргаа дуусгалгүй тавьж, түүнийг нэг жигтэй ширтсэнээ,
-Тийм мэнгийг “нулимс тоссон мэнгэ” гэдэг юм. Нулимс тоссон эр, эм хэн боловч аз жаргал дутуу байх төөрөгтэй юм гэнэ билээ гэж бодлогошронгүй хэлэв. Насир энэ үгийг чихнийхээ хажуугаар өнгөрөөгөөд:
-Товлосон газраа бид хүлээлээ: Нар нэлээд дээр хөөрөх үед Хар Киданы элч нарын бараа харагдав. Хүчүлүгийн улаан хөх алагласан шүхэр дэрвэлзэн ойртож байгааг би байж ядан ажиглаж байтал хажууд байсан торгон цэргийн даамал миний мөрнөөс угз татан хашгирсан. Харвал нөгөө бүсгүй Хүчүлүлт зориулсан өргөөнөөс гараад ирчихсэн, морьд руу гүйж байлаа. Хоёр ч цэрэг барьж авах гэж гүйн очоод тэрий хадан ойчихыг би чухам мэл гайхан харж байсан даа. Тэр агшинд юу хийх ёстой байснаа одоо болтол ойлгодоггүй юм. Харин даамал сэхээтэй эр байж, хэдийнэ сумаа онилж амжжээ. Би хориглож амжсангүй, ямар ч гэсэн үйл бүтэхээ байсныг ойлгоод нэмэрт нь гэмгүй эм хүний амь хохироогоод яахав гэж бодсон хэрэг. Морь унаж амжсан ч гэсэн тэр бүсгүй зугтаж яваад нуруундаа сум зоолгох бүсгүй биш байжээ. Даамлыг хөвчөө тавингуут хүүхэн эмээл дээрээ ямар уран холбирсоныг би ер мартахгүй. Хөөрхий амьтан дөрөөндөө чирэгдээ болов уу гээд хартал үгүй шүү, сум тээр цаана тоос манасхийлгэж, бүсгүй хэдийн эмээл дээрээ гарчихаад Хүчүлүгийнхэний өөдөөс дүүлж байгаа нь ямар ч жигитээс дутахгүй харагдаж билээ.
Насир ийнхүү үгээ төгсгөөд мэнгэт бүсгүй хэрхэн давхиж байсныг сэргээн санах аятай чачрын хаяаг ширтэн бодлогошров.
-Тэгээд та Хорезм шахад юу гэж хэлж мултрав? гэж Сүбээдэй сонирхлоо.
-Мэнд мултрах хариулт олох байсан бол би өдийд энд байхгүй буй заа гэж Насир эр баатрын ёсоор гудиггүй хариулаад: Дөчин нас хүрсэнээсээ хойш би азаа туршихаас ямагт эмээдэг болжээ. Хүчүлүгийн зуут буцаж одоход би цэргүүдээ бүгээнээс нь гаргаж, даамалд нь захируулан явуулчихаад өөрөө мөргөлчний хувцас өмч Алимарын зүг хэрэн одсон. Түүнээс наашхийг та сайн мэдэх билээ.
Сүбээдэй сири дайчныг гуниггүй хүрэн царайг элэгсэгээр ширтэж, -Илд агсах заяатай төрсөн бид мэтийн хувьд иймэрхүү явдал өдөр шөнө ээлжилдэг шиг ердийн хэрэг. Та үүнийг надаас илүү мэдэх болохоор би өөр юу хэлэхсэн билээ. өглөөний унд барих болчихож, Та ёсоо ёслогтун. Би нүүр гараа угаасугай гээд гарлаа.
Буурч нар баатрын чачарт идээ засах зуур Насир өглөөний мөргөлөө тун хичээнгүйлэн үйлджээ.
Зоогийн дараа Сүбээдэй, Насирт хандаж:
-Эрхэм баатар та их үйлийн төлөө чин сэтгэлээсээ санаа тавьсаныг би сайтар ойлгов. Гэвч таны төлөвлөгөөг биелүүлэхэд харшлах учир шалтгаан хэд хэд байна даа гээд үгээ таслан саатахад саях урт ярианы турш Сүбээдэйг ажиглэн байсан Насир иймэрхүү хариулт ирэхийг багцаалсан болохоор сэтгэл төдий л хямарсангүй. Сүбээдэй шөрмөслөг урт хуруугаараа жигдхэн зангаж, үргэлжлэн хэлсэн нь:
-Мэргэд бол отож, бүгэх, тагнах заншлахдаа угсаа нэгт бусад улс аймгуудаас давна уу гэхээс дутахгүй. Одоо тэдний шивээлсэн хот руу хагас анги цэрэг байтугай бүдүүхэн шумуул ч нууцаар ойртож чадахгүй. Хэдийгээр манай аяны харуул хосгүй сэргэг боловч энэ хэр хүрээнд мэргэдийн нүд чих ороод ирсэн байхад би лав гайхахгүй. Хамгийн хэцүү нь тэд одоо нэгэнт бидэнтэй таслан байлдах хүсэлгүй байгаа явдал мөн. Хүчүлэг тэдэнд туслах боломжгүй байгаа учраас тэд биднийг дахиад хорин бээр дөхвөл шууд сарнин дутаах болно. Чингивээс тэд дахин нэг газар одож аюулын хүрээг улам нэмэгдүүлнэ. Хорезм шахад очих уу, бүр хивчаагийн хээр хөдөө тал өөд цойлчих болов уу. Үүнийг таахад бэрх юм.
-Тэгвэл бид урагшлах ч, ухрах ч аргагүй болчихсон биш үү гэж Насир хэлчихээд түргэдсэнээ ойлгон дуугаа хураав.
Сүбээдэй энэ үгэнд эгдүүцсэнгүй инээвхийлэн сууснаа:
-Та энэ газарт нэлээд суусан хүн. Дарсных нь сайн мууг мэдэх буй заа гэвэл Насир:
-Шахын ордонд татварлаж авдаг бүхий л дарсыг нь амссан байх аа гэж дарууханаар хариуллаа.
-Тун сайн гэж Сүбээдэй сэтгэл хангалуун дуугараад-Танд одоо бие хамгаалах баг цэрэг өгнө. Ойр орчмын айл, гацаагаар явж надад нэг тэрэг сайн дарс олж ир. Жин үд хэвийхээс өмнө амжуулагтун гэж тушаалаа.
Монголчуудын дунд орсоноос хойш тэд архийг ямаршуухан журамтай хэрэглэдгийг мэдэх болсон Насир эзнийхээ энэ тушаалд гайхахын дээдээр гайхжээ. Гэвч өчүүхэн хэлмэрч бээр саяхан эзэн жанжиндаа байлдах аргыг нь заах бүдүүн санаа төрсөн, харин одоо тушаалийнх нь учрыг лавлах гэдэг арай ч дэндсэн хэрэг болох нь магад тул даруй босч ёслон гараад, хөсгийн даамлаас дарсны мөнгийг авахаас өөр зам байсангүй ээ.

Бүлэг 3
Насир баатар нэгэн мөчийн дотор хамаг юмаа бэлтгээд хүрээний хаалгаар баргархан царайлсаар довтолгон гарч байх үед Сүбээдэй жанжны цачирт нэгэн дайчин түүнийхээс ч илүү хачин тушаал сонсоод мэл гайхан цэл хөхөрч авай.
Тэр бол урианханы өмөгт багтсан тугч цэрэг, дөрвөд овгийн Шамдгай хэмээх хорин нэгэн настай, залуу хөвүүн байлаа. Шамдгай нас хэдий бага ч Цавчаал боомтоор нэвтэрч, Жүндүд хүрч үзсэн, элсэн цөлийг туулан Тангутын Цал хотыг довтолж амжсан хашир байлдагч ажгуу. Тийм ч учраас тэрээр хачин тушаалийнх нь учир улбааг эзэн жанжнаасаа асууж, хэд гурван үг сольчих эрхтэй байлаа.
- өөр хэн нэгэнд бус, тэр мэргэдийн өчүүхэн дайвар эрд хөтөч болох гэж үү хэмээн Шамдгай ихэд ондууцсанаа үл нуун өгүүлнэ. Хилэгнээд чанга тушаал буулгачихад Сүбээдэйд амархан байв. Гэвч энэ бол дайрах, довтлох цэргийн ердийн үйл бус, тушаалыг нарийн ухсан хүн л сая гүйцэлдүүлж яадах ярвигтай алба байсан болохоор баатар, хайртай шадар цэргийнхээ бухимдахыг тэчин өнгөрүүлж, уламч тайвнаар:
-Түүнийг тэгэж хөнгөнөөр нэрлэж үл болно. Би урваж магадгүй гэж сэжиглэж байгаа мөртлөө тэгэж хэлж чадахгүй байгааг бодогтун. Ямар боловч түүний дэргэд миний нүд чих байх хэрэгтэй гэж учирлав.
-Хорчин Бумдай, хишигтэний Булгадар гээд гар чанга, чих урт эрс танд байх шүү дээ гэж энэхүү нэр нүүр муутай болж ирээд эцэс нь үл мэдэгдэх унжгар албанаас аль болох сугарахыг хичээсэн Шамдгай шаргуу мэтгэв.
- Тэд үнэхээр ямар ч тушаалаас буцахгүй жинхэнэ дайчид мөн гэж Сүбээдэй, Шамдгайг яльгүй дайрсхийн өгүүлээд
-Гэхдээ тэдний хэн нь ч чам шиг зүсээ буруулан жүрчиний ч юм уу, найманы цэргийн хүрээнд нэвтэрч үзээгүй хүмүүс шүү дээ гэв.
Хэрэг нэлээд ноцтой болж байгааг ойлгосон Шамдгай цаашид маргахаа больсон нь дээр гэж үзлээ.
-Болтугай, эзэнтэн минь. Таны үгийг дагая. Одоо надад дэлгэрүүлэн хэлж айлд. Би тэр мэргэдийн үртэст тал засч, номхон морины нь ногт болж чадна. Гагцхүү цаашид хэрхэхийг үл мэднэм гэж өчихэд, Сүбээдэй баатар сэтгэл уужирсан бололтой инээмсэглэв.
-Чи нэгэнт тушаалыг хүлээж авсан бол энэ бүх үйлс сайнаар дуусна гэдгийг би чамд амлая. Харин дайвар, үртэс гэсэн санаагаа цээжнийхээ цаана аль болох лав нууж үз. Ер санаа гэгч нүдний харцанд илрэх тул баахан сэрэмжилбээс сайн.
Тэр бол ямар нэгэн өчүүхэн эр бус, Жүчи хан хүү өөрөө илгээсэн мэргидийн язгуурт хүмүүн Бардай сэцэн гэдгийг бүү умарт. Чи түүнд даруй шадарлан ойртоод, түүний бүхий л санаа бодлыг дэмжин өрнүүл. Нэн ялангуяа тэр хүн, надад муу санаж, манай цэргийн хүрээг орхин овог нэгтэн өөдөө оргон зайлсугай хэмээвээс түүнээс эрхэм тус үгүй. Чи машид дэмжин хамтаар дагаж одвоос зохино.
- Иймэрхүү үйлэнд намайг хэрэглэх гэсэн эзэн таны санааг би сайтар ухлаа. Гагцхүү бодвоос Жүчи хан хүүгийн итгэсэн хүн ав авсаар оргож одно гэдэг хаашаа л бол!?
-Түүнд тийм санаа байхгүй байж болно. Гэвч төрүүлээд өгч болох вий гэж Сүбээдэй шазуур зуун хэлэхэд шамдгай дотроо гайхав. Барагтай бол ингэж илэрхий хилэгнэдэггүй хүн ийнхүү тэчьяадаж байгааг бодоход нэг бол маны ажил үйлс тун дор орсон хэрэг, эсвэр тэр Бардай сэцэн үнэхээр Сзбээдэй баатрын нүдэнд орсон хог мэт торж байгаа болж таарна.
Энэ завсар Бардай сэцний юу хийж байгааг тандахаар явсан хорчин орж ирэв.
-Бардай сэцэн асартаа зуутын хэдэн ноёдыг цуглуулж, урагшлахгүй байгаагийн учрыг баатар танаас заавал асуух хэрэгтэй гэж ятгаж байна. Бас өөрийгөө дорд үзэгдэв, өдий болтол хөтөчгүй явна хэмээн гомдоллоно гэсэн хорчийн үгийг сонсоод Сүбээдэй Шамдгай өөд толгой дохиж:
- Үүнээс илүү завшаан олдохгүй. Одоо очиж, түүний хөтөчөөр ирж байгаагаа мэдэгд. Алба зэргээ нуух хэрэггүй. Би түүнийг хүндэлж, тугчаа өгч байгааг ойлгог гэжээ. Шамдгай ёслоод эргэхэд Сүбээдэй дуудан зогсоогоод:
- Яаж мэдэх вэ, хойшдын хэрэг тун хурдан өрнөж болзошгүй. Чи надтай дахин уулзах цаг заавал гаргах хэрэгтэй гэж захилаа.
Бага үд болж цэргийн хүрээнд намуухан байв. Чингис хааны анх захисан ёсоор энэ урт аялалын турш морьдоо гамнаж, ан ав, аян буудлаа яв цав зохицуулсан учраас хүн морьд зовж зүдэрсэн нь тун бага. Эзэн жанжны өргөөнд болж буй явдал цэрэг байтугай зуут, мянганы ноёдод үл мэдэгдэх тул энэ хир хүрээ буудал намбатай дүнсийж, уулын урт ногоон хөндийд худалдаачдын томоохон жин амсхийж байгаа мэт амгалан тайван амой.
Баатрын асрын ард хөсөг замын цэрэг бөөгнөж, өргөөг нь барьж байлаа. Саяхан авсан тушаалаа бодоод үүнийг эргэцүүлбээс их цэрэг эндээ хэд хоног тухлана гэж үзэхэд эндүүрээгүй аж хэмээн Шамдгай бодсоор явах цэргийн хар сүлд, Сүбээдэй баатрын ахар тугийг нар зөв нэгэнтээ тойрч, ажил үйлсээ даатган шившээд зориг шулуудан Бардай сэцний асрын зүг алхлаа. Алтайн дөнгөж араас энэ цэрэгт нийлсэн Бардай сэцэн танил цөөнтэй тул ноёдыг татахын тулд үе үе хийдэг дайллагынхаа нэгийг л эхэлчихээд байв.
-Би түүний сайныг нүдээр эс үзлээ. Ямар боловч энэ Хөвөө голын чийгт хөрсөнд бүтэн хагас өдөр ноaрмоглож өнжихийг нь үзвэл эзнийхээ зарлигийг хугалж, нугалж ч чадах эр мэт санагдана гэж Бардай сэцэн өндөр дуугаар өгүүлэв.
-Чи үнэхээр сайн дарстай юм гэж балтгар биетэй зуутан тамшаалан хэлээд залирхуу мишээж -Харин амыг чинь эс мэдлээ. Бүтэн цаг Сүбээдэйг муулав. Жүчи хан хүү илгээсэн гэдгийг чинь эс бодолцвоос эрхгүй сэжиглэмээр хүн ажгуу гэхэд зузаан эсгий тохиолдон өндөр шилбэтэй цомыг гартаа эргэлдүүлэн сонирхож суусан өвгөжөөр зуутан:
-Ярих гэдэг ч хийх биш. Юу нь хортой байх вэ. Сонсож суухад ёр хоромж үгүй гээд зориуд тэгнэ үү гэлтэй сүртэй эвшээв. Бардай сэцэн хөмсөг зангидан хариу хэлье гэтэл асрын үүд зөөлөн сөхөгдөж, гоолиг нуруутай цэргийн эр орж ирлээ.
Таруухан өргөн хөмсгөн доороос нь хонин бор нүд дөлгөөхөн гэрэлтсэн, сэвхтэй хүрэн царайтай, шантгардуу богино хамартай тэр залуу цэрэг, ноёдыг нэгэнтээ тойруулан харснаа Бардай сэцний өмнө очиж, өрөөсөн өвдгөөрөө сөхрөн ёслоод:
- Би дүрвэдийн Шамдгай бөлгөө. Сүбээдэй баатар намайг танд тушаалаа. Сэцэн та намайг дороо багтаах аваас илдийг тань арчиж, эмээлийг тань зассугаай. Олсныг тань ууталж, ороолсоныг тань барьж өгсүгэй. Таалж соёрх хэмээн өчив. Бардай сэцэн түүнийг тоомжиргүй ширвээд, ноёдын зүг хандаж:
-өчүүхэн намайг гийгүүлэн морилсонд талархаж, энэ хундагаар сэтгэлээ илтгэнэ хэмээсэнд ноёд хариу талархан цомоо хоослоод цуван гарцгаалаа. Тэд гарч, нэлээд холдсоноо балтгар зуутан Бардайн асрын зүг эргэж хараад нөгөө хоёртоо:
-Энэ өдрийн явдлыг та хоёр юу гэж бодно вэ? Бид тус тусын цэргийн буудал руу одох нь зөв үү? Эсвэл хамтаар Сүбээдэй баатарт бараалхах нь зөв үү? гэвэл эвшээгээд байсан өвгөжөөр эр:
-Бид ямар хэлмэрч заншлаач биш, үг зөөх нь ёс бус. Биднийг ярилцаж байхад асрын гадаа хоёр ч удаа хүн ойртож ирэхийг би мэдсэн. Хорчин хэвтүүлүүд л чагнаж явсанаас зайлахгүй. Бид хэлэлцсэн бус, тэр л ярьж байсныг эзэн ялгаж салгахаа андахгүй. Тэгээд ч бас ийм хэргийг даадаг дотоод үйлийн чэрби нар бий шүү дээ гэжээ.
- Бардай сэцний үг, санаа хоёр нийлэх, эсэхийг бид батлан хэлж мэдэхгүй. Сая үзвэл Сүбээдэй баатар түүнд хайртай тугчаа хөтөч болгон илгээжээ. Иймэрхүү нууц далд, үл таагдах үйлэнд бид гурав лав илүүдэнэ. Энэ хүн бол мэргидийн Худу, Чулуун нарын барааг тандахаар Сүбээдэйн цэргийн манлайд гарч, энэ газарт хамгийн түрүүнд ирсэн нөгөө Аругчи ноён байв. Бүгд Аругчийн үгийн зөвшөөрч, тус тусын зуут руугаа одлоо.
Энэ зуур Бардай сэцэн Шамдгайг хэд гурван үгээр тэнсэн асуугаад хөтөч болохыг дариу зөвшөөрөв.
- Дөрвөд минь, одоо чиний тугч байсны гавьяа ер хамаагүй болов. Учир иймд эхлээд миний байлдааны хуяг, зэвсгийг гарган, өнгөлж арчигтун. Энэ уулихай урианхайг дагаж, жингийн нохой мэт аахилсаар сэлэм минь ч зэврэх шиг боллоо. Би бор дарсанд яльгүй хөлчүүрхэв. Одоо унтсугай. Үдийн хоол болгоод дуудаарай гэж Бардай сэцэн тушаагаад эмээлээ татан хайш яйш дэрлэмэгч үнэхээр дорхиноо хурхираад өгчээ.
Шамдгай уртаар санаа алдсанаа агсаргаа тайлан асрын тулаасан дахь гохноос өлгөөд шинэ албандаа шамдан оров.
Бардай сэцэн үнэхээр язгууртан нэрэндээ дүйх эдлэл хэрэглэдэг хүн бололтой. Хоёр хуяг байсны нэг нь жинхэнэ ган хуяг байв. Далавч болгоныг мөнгөн утсаар товьлосон тэр хуягыг ямар ч ихэс зүйлээ гэсэн гундахааргүй эд юм. Нөгөө нь тос нэвчүүлж, зүйсэн хөнгөнө хулсан хуяг. Энэ эд галд л их аюултай, холын буюу гэнэтийн осолтой аянд өмсөхөд хөнгөн сайн эд билээ.
Нэрээ өргөхийн тулд эл хоёр хуягыг эрхбиш тохирох аргаар нь цэвэрлэх ёстой байлаа. Шамдгай ачаа руугаа яарав. Одоо нэгэнт энэ хүнтэй хэсэг хугацаанд хувь заяагаа нэгтгэх ёстой болсон учир хөсөгт байсан товирхон хүнс, боодол, сум, зэвээ багцлан авч буцлаа. Ингэж новширч явахдаа тэрбээр хүрээний байдал нэг л өөрчлөгдсөн мэт санагдсанд гайхсандаа зогтуслаа. Эхлээд юу ч мэдэгсдэнгүй. Гялбалзсан тоногтой, хүдэр төмөр тэрэг угсраатай хэвээрээ наранд гялбалзаж, аравт, зуутаараа тиг даран ялгарсан асар майхнууд сүртэй дүнхийлцэж, зуут мянгатын туг хиур дэрвэлзэн, сэрвэлзэнэ. Хөл хөдөлгөөн ихдээ юу? Үдийн зоог бэлтгэх цаг болохоор ийм ч байлгүй яахав. Байз? Шамдгай сая л учрыг ухлаа. Түүнээс холгүй майхны өмнө урт эрээн дээлтэй чалма ороосон өвгөн зогсоод ийш тийшээ тун ч найрсаг мэхэлзэх зуур цагаан бүтээлэгтэй сагснаас багц багцаар усан үзэм гарган баруун солгойгүй арилжиж байгаа харагдана. Нэг л биш дээ гэж бодсон Шамдгай, Бардай сэцний асарт эгэж ирвэл эзэн нь унтсаар л байлаа.
Ширүүн хөх цэмбээр давтмал хуягыг зүлгэж, шар тосонд дүрсэн зөөлөн бөсөөр хулсан хуягыг нь арчив. Бас хоёр дуулга байсныг гаргаж хөнгөхөн шиг зүлгэлээ. Нэг нь улаан мяндсан соновтортой, нөгөө нь жинхэнэ төв отгын дархчуулын хийцтэй алтан шармал дуулга бөгөөд Сүбээдэй баатрынхаас гоёмсог дэлээр л дутуу ажээ. Энэ зуураа бас богинохон цавчиж хатаасан харганаасаа авч яг хорин нэгийг зэрэглэн асааж, цай чанаад, хуурай сүүгээр сүлж хөөсөртөл самран, бяцхан зэс домбонд юүлээд, цогоо тарааж, дээр нь жигнэж орхив. Чингээд эзнээ сэрээлээ.
Бардай босонгуутаа хуяг дуулгаа үзэж, сэтгэл нь ханасан бололтой амандаа нэг юм гөвтнөчихөөд/арай найрсаг ч байсан байж магадгүй, гэвч Шамдгай дурамжхан байсныг бид мартаж болохгүй/ асрын хаяанаас том илгэн богц чирч гарган дэлгэхийг үзвэл аяганы хийц байлаа. Тос даасан хурууд, зузаан өрөм, ээзгийг Шамдгайн аяганд дүүргэж өгөөд, өөрөө харин зүсэм бяслаг төдийгөөр хязгаарлав.
-Та усан үзэмд дуртай юу гэж Шамдгай хөтчийн дүр гаргах гэж их л хичээн асуувал Бардай сэлэм шиг матигар хөмсгөө огцом татвалзуулан:
-Юу? Чи арай мусульман тосгоноор хэсээд ирсэн юм биш биз гэж сэрдэнгүй бадчив.
- Үгүй, үгүй, Яалаа гэж чингэх вэ? Усан үзмийг энд, энэ хүрээн дотор л зарж байна шүү гэж энэ удаа Шамдгай дүрдээ нэлээд орж, зусардангүй харуилав.
-Түй, бид удахгүй илдээ орхиод сагс дамнаж гүйх байлгүй гэж Бардай сэцэн тун хилэнтэй дуугараад цайгаа сүртэй оочив.
Энэ үеэр асрын өмнүүр бөөн цэрэг морьд тачигнан өнгөрлөө.
-Бас юу ирэв? Арай Худу өөрөө архи зарах гээд ирсэн юм биш биз. Үзээд ир гэж Бардайг хэлэхэд Шамдгай яаран гарлаа. Төдөлгүй эргэж ирээд:
-Архи нь ч архи юм аа. Гэхдээ Худу биш хэлмэрч, сири хүн олж ирж. Магадлавал эзэн өөрөө түүнийг илгээсэн бололтой гэж айлтгалаа. Энэ удаа Бардай сэцэн тэвчсэнгүй бололтой босч дээлээ өмсөөд бүсээ бүслэв.
- Иймэрхүү байдлыг хараад нүд анин өнгөрөөж яавч болохгүй. Би Сүбээдэйтэй уулзана. Тэр үнэхээр ингэж.. гээд Бардай үгээ дутуу орхив. Иймэрхүү үед л улам дэврээх ёстой гэдгээ санасан Шамдгай:
- Тэгэлгүй яах вэ, эзэн минь. Хаан Чингисийн зарлигийг Сүбээдэй нугаллаа гэхэд ханхүүгийн итгэлийг та эвдэж болохгүй гэчихлээ.
Бардай түүнийг нэг том харснаа:
- Чи хаашаа ч хөдөлж болохгүй шүү. Хэрэг мандахад надад хэл ул болох ч хэрэг гарч мэднэ гээд асрын үүдийг омогтой шидэн гарч одлоо.
Шамдгай зүүн дээр суусан шиг тогтож ядан цаг нөгцөөж байтал танил хорчин яаран гүйж ирээд:
- Шамдгай минь шамдаарай. Шинэ эзэн чинь ялд унаж, ясанд хахлаа. Сүбээдэй баатрын өргөөний өмнө оч. Харин баатарт л үзэгдэв. Хамт турсагаа хуулуулна шүү гэснийг сонсоод, айх, баярлахын алиныг ч мэдэхгүй боллоо.

Бүлэг 4
“Оргох санаа төрүүлээд өгье л дөө” гэж түрүүхэн Сүбээдэй баатрын занаж байсныг санаад Шамдгай энэ явдал юугаар төгсөхийг сайн ухаарч хал үзсан залуу зүрх нь эмзэглэж байв. Гол өргөө хүртэл сүрхий яаран алхсан ч энэ завсар цөөнгүй зүйлийг эргэцүүлэн бодож амжжээ. Улс гэрийн хэрэг гэгч бүтэж бүрэлдээд байхдаа бахадмаар сайхан боловч тэсэж мандах хүртлээ муу муухай, үнэн худал, арга башир, цус хөлс, ер юу эсийг үзэн өнгөрөөдөг билээ. Тийм л нэг хэцүү хомрогонд тэрбээр яах ч аргагүй орж явчих нь энэ байж. Ийм үед ороо бусгаа бодлын хэрэг үгүй, эзэн баатрын захисныг Хөх төрийн зарлиг хэмээн санаж, чадал ухаанаа шавхан зүтгэх ганц л зам бий.
Нар баруунаа гудайжээ. өргөөний өмнө барсын арьсаар бүтээсэн бахим исэр дээр Сүбээдэй суугаад хажууд нь өнөөх сири хэлмэрч зогсож, том мөнгөн цомыг улаан хүрэн дарсаар байн байн дүүргэж өргөхөд баатар ажиггүй тосон авч хүртэх зуур өмнөө сөхрүүлсэн Бардай сэцнийг хилэнт нүдээр ширтэх ажгуу.
Арваад хишигтэн хагас хүрээлэн зогсож, иймэрхүү үед заавал байлцах учиртай чэрби нар хийгээд зуутын ноёд өөрсдөө шийтгүүлж байгаа мэт баргар царайлан тэрүүхэнд бөөгнөсхийжээ. Шамдгай тэднийг таширлан зогсож ажиглав.
- Чиний увиагүй дайран доромжлох үгийг би гүйцэд сонсов. Одоо миний оноох ялыг чи гүйцэд эдлэх ёстой гэж Сүбээдэй хэлээд баруун гараа ялигүй өргөхөд хишигтэн урагш давшиж, Бардай сэцний мөрнөөс нь атгаж авав. Бардай тайвнаар:
- Чи өнөөдөр намайг жанчих буйзаа. Маргааш Жүчи хан хүү чиний адуун толгойг надаар тас цавчуулна гэдгийг мэргидийн онгодыг барьж тангараглая гэжээ.
Сүбээдэй хүйтнээр инээмсэглэж:
-өүүхэн загасчны хорон үгэнд би уурлахааргүй гээд хишигтнүүдэд хандаж:
-Наадхыгаа миний нүдний өмнө тавин ташуур занч гэж тушаалаа. Хишигтнүүд Бардайн дээлийг тайлж ногоон дээр түрүүлэг унагаад хөл дээр нь хоёр хүн гишгэхэд Бардай:
-Битгий ноологтун. Тавь байтугай таван зуун ташуур жанчивч би ер босч гүйхгүй гээд гараа дэрлэн үдийн халуунд нозоорч амрахаар тухлах аятай ажигггүй хэвтээд өгөв.
Энэ үед ноёдын эгнээнээ түрүүхэн Бардай сэцний асарт дайлуулж агсан өвгөжөөр зуутан урагш алхаж, Сүбээдэйд ёслов. Баатар түүнийг нуд буландан дурамжхан харж хүлээвэл зуутан:
-Хэдүйбээр Бардай сэцэн цэргийн ердийн цаазын зөрчин эзэн жанжныг элдвээр сэрдсэн ялтай боловч түүний шударга санааг бас бодолцвоос зохионо. Үнэхээр маны цэргийн журам суларч, орох эгэх нь мэдэгдэхгүй болсон нь лав энэ өдрийн хувьд үнэн билээ. Бид ер хэзээ ч ийм дорд орж үзээгүй гэтэл энд хүртэл сартуул худалдаачин зогсоод бидний муу муухайг харж байгааг ичмээр бус уу гэв.
Шамдгай сая л нөгөө усан үзмийн арилжаачныг олж харлаа. Усны гангуудыг бараадан зогсоод бүхий л үйл явдлыг сүрхий шохоорхож байсан тэр хөгшин саяны үгийг сонсоод хормой чичрэхийг Шамдгай ажиж, энэ хэсүүл Монгол хэл мэддэг байх нь ээ гэж сэртхийн түгшлээ.
Харин тэр хөгшин биеэ дорхин нь засч, юу ч ойлгоогүй мэт тэргүүнээ даран тэрүүхэндээ бөвтнөх нь өрөвдмөөр. Хишигтний нэг нь жадаа гозолзуулан түүнийг хөөх гэтэл Сүбээдэй хориглон зогсоов.
- Байг. Нутгийн ард лугаа найр журмыг сахих ёстой. Би эднийг оруулахыг зөвшөөрсөн юм. Цаашдаа ч энэ иргэд манай хүрээнд зөнгөөрөө зорчиж болно. Хэрвээ хүсвэл би өмнө зүг аялж, Зэв жанжны цэргийг тосоод улмаар Тогучар ноёнтой нийлж ч болно. Үүнийг надаас өөр хэн ч захирахгүй гэж Сүбээдэй нүүрээ минчийлгэн хахир дуугаар хэлснээ:
-Наадахаа жанч! Би наранд удаан суух хүсэл алга гэж хэлээ ээдрүүлэн байж тушаалаа.
Шамдгай нүүрээ бурууллаа. Гэвч чихэнд нь ташуур исгэрэн нүцгэн биен дээр буух чимээ сонсогдоно. Энэ бүхэн нэг л шударга бус болж, өдий хүртэл бахархал болж явсан жанжны нэр сүрд нь сэв суулгах мэт Шамдгайд санагдахад хөмсөг зангидаад үзэмний дамнуурчныг их л хорсолтой ширтэж байлаа. Тэр хүн сагсгар буурал хөмсгөө бараг өргөхгүй мөртөө орчин тойрныг хянууур ажиж, хэн нэгтэй харц тулгарвал дорхиноо нугдасхийн хөл доорх бараг хоосон сагсаа барьж авах ажээ. өвгөний байдал эндэхийн уйгур хийгээд монгол угсаатны л дунд цөөнгүй тааралддаг сартуул хивчигийн холимог төрхийг илтгэх атал яагаад ч юм бэ, өтөл биед зохицоогүй нэг л гаж зүйл байх шиг Шамдгайд санагдаад байлаа.
“Хэрвээ би Бардайг мэргэдийн хүрээ рүү аваачиж чадвал энэ өвгөнтэй л хамгийн түрүүнд нүүрэлдэх байх даа” гэж бодсон шамдгай гэнэт түүнд ойртмоор санагдав. Гэвч тэр дороо эргэцүүлэн бодож, ийм алхам хийвэл эргээд осол учирна гэж ойлголоо. Хэрвээ энэ хүн үнэхээр Худу, Чулуун нарын туршуул мөн бол түүнд туслах нь лав. Харин туршуулаа ийм амархан илчлэгдсэнийг үзээд Тогтоа бэхийн хөвгүүд улам ч сэжиглэх нь гарцаагүй билээ.
Шамдгай өвгөнийг эс тоосон царай гаргалаа. Энэ үеэр Сүбээдэй баатар цуст үзэгдлээ өндөрлөж, ноёдыг тарахыг тушаагаад өөрөө хэлмэрчээ дагуулан үл мэдэг туйвсхийн алхалсаар өргөөндөө орж явчихав. Түүнтэй зэрэг шахам арилжаач өвгөн сагсаа дамнаад зэрэгцэн алхахдаа Шамдгайтай тун ойрхон зөрөв. Чингэхдээ санамсаргүй харц тулгарч Шамдгай сая л өөртөө гаж санагдсан зүйлийн учрыг олов. өвгөний буурал хөмсгөн дорхи нүд эзтэй хурц цолгиун дүрэлзэнэ. “Арван наймт шиг өвгөн” гэж тугч эр бодож амжжээ.
Шамдгай нэг хишигтний хамт цусанд хутгалдсан эзнээ дамжилсаар асарт авчирлаа. Бардай сэцэн шүдээ тас зуун эс ёоловч энэ зуур эрхгүй ухаан нь балартаж байгаа бололтой. Цай уулгасны дараа Шамдгай богцоо уудлан талхан эмээ гаргаад нуруунд түрхэе гэтэл Бардай янцаглан өндийх мөртөө гар руу нь цохиж эмийг нь газраар нэг цацаж орхилоо. Шамдгай гайхан эзнээ түшиж авахад цаадах нь өвчнөө тэсвэрлэн ярвайснаа:
-Бүрэнхий болгоод.. Морьдоо бэлд.... болгоомжил... өнөө шөнө явна гэж хүчлэн шивнээд дахин ойчив.
Чухам хаашаа явах гэж байгааг нь мэдээгүй боловч Шамдгайд энэ үг тэнгэрийн таалал шиг аятайхан сонсогдов. Тугч агсан эр эзнийхээ дэрийг засч аятайхан хэвтүүлээд яаран гарлаа.
Нар шингээд сүүлчийн цацраг нь Илийн Алтайн шовх оргилуудыг гийгүүлж, уудам хөндий хөхөмдөг сүүдэрт умбасан нь эгэлгүй үзэмжтэй харагдана. Үржил шимт эл хөндийг гүнзгий зүсэн урсах Хөвөө гол нэгэн зурвас цагаан хив мэт зурайгаад түүнийг тэгнэн буусан их цэргийн хүрээнээ оройн түүдэг галын түрүүч хэдий нь бадарчихуй. Энэ хэр жанжны өргөө байрласан дэвсэг өөд өгсөж явсан тул холын бараа улам улам тодорч, сүүдэр хүүшлэх урт урт нуруудын бэлээр цэргийн гал дараа дараагаар асах нь Шамдгайд тодорхой харагдаад сэтгэлд нь сүрхий урам бахархал төрж байхыг баярлан мэдэрч байлаа. Энэ өдрийн баахан замбараагүй явдлын дараа ийм сэтгэл өрнөх нь түүний хувьд алжаал чилээгээ тайлахад өөр юутай ч зүйрлэмгүй их тустай байжээ. Цэргүүдийн чанга чанга хүүрнэлдэн, инээж хөхрөх чимээ сонсохдоо харин сэтгэл нь жаахан эмзэглэж, нууц далдыг бодохгүй тийм л тэнүүн цайлган тугч хэвээрээ байгаасан бол гэх яльгүй харуусал төрөх ажгуу. Ингэж бодсоноо тэр зогтусан зогсов. Үнэхээр бодлогогүй, шинэ дайчлагдсан цэрэг мэт аашилнам бус уу би, Шамдгай энгүүн явж байгаад амсхийж байгаа мэт таатайхан суниаснаа борог өвсөн дээр хөлөө жийн суугаад өглөө. Тэгснээ гараа алдлан гэдрэг хэвтэв. Баргийн сониуч хүн түүний энэ байдлаас сэжиглэх зүйл олохооргүй байсан агаад харин энэ үеэр Шамдгай дух руугаа дарсан товь малгайныхаа доогуур эргэн тойрноо маш хурдан нэгжин харж амжжээ. Хэдийгээр сэжиглэмээр гадны хүн, тэр тусмаа нөгөө үзэмний арилжаач ойр хавьд үгүй мэт санагдсан боловч шууд Сүбээдэй баатрын гэрт ороод явчихаж хэрхэвч болохгүй гэж бодогдоно. Бардай сэцний бие тааруу байдаг, түүний захиснаар оргон зайлах хэрэг гарлаа. Гэтэл Сүбээдэй баатраас цаашид хэрхэх тухай заавал үг захиас сонсох хэрэгтэй. Хэвтүүлийн захирагч аятай ингэж гүйгээд байвал мэргидийн заншлаачийн отсон харцанд өртөж цаашдын их үйл задрах ч энүүхэнд болно доо. Үүнээс оройтвол хэвтүүлүүд хөл хянгардчих гээд гурав ч алхуулахгүй.
Тэгэхээр надтай яаж хэл барихыг баатар өөрөө мэдтүгэй. Би аян замдаа зэхэх нь илүү дээр. Шамдгай ингэж шийдээд аажуухан босч агт руу алхлаа.
Явах цэргийн хүрээ буудлыг гаднаас нь ажиглахад нэг бөөн юм, туг хиур, тэрэг хөсөг нь багширсан мэт харагдах авч дотроо бол нарийн дэгтэй бөлгөө. Шөнөд агтыг улам дотогшлуулж, мянгат мянгатын тойрогт, тэдгээрийн хувийн ачаа хөсгийн хүрээнд хумиж хонуулдаг байжээ.
Тугийн зуутын агтач цэрэг Шамдгайг үзээд ихэд гайхажҐ
-Хөөе, дүрвэд! Чи өдөржин хаашаа алга болов? Арай хишигтний ахлаач болж дэвшиж одсон юм биш биз? гэж тоглох шоглохын завсар асуулаа.
- Дуугаа аяд. Надад бараан зүсмийн хоёр морь хэрэгтэй. Энэ шөнө, гадаад харуулыг эргэх албанд оногдоод байна гэж Шамдгай албархуу дуугараад ийм санааг гэнэт цээжинд нь оруулж өгсөн сахиулсандаа талархав.
-Зэ, зэ. Алба бол алба гэж агтач жаахан гомдонгүй хариулаад цээжиндээ угласан бугуйлаа авч, агт өөдөө алхав.
- Хүүе, бэсүдийн уран хэлт чи, хөл хөнгөнтэй, ааш багатай юм олж өгөөрэй. Эндхийн шавар хөрсөнд дороо эцчих вий гэж шамдгай араас нь хашгирав.
Морьдоо тушаад асарт ороход таг харанхуй байлаа. Түүнийг хэтээ цахихад Бардай сэцэн ярдаглан өндийж байх шиг боллоо.
-Эзэн минь хэвт. Би одоохон гэх мөртөө Шамдгай уулаа үлээн, хуурай үйсний хэлтэст гал авалцуулж, төдхөн гэрэ шажигнан бадрав. Мэргид эр босоогүй, зөвхөн тохой дээрээ өндийжээ. Гэрэний гэрэлд нурууных нь эвэрсэн шарх нэлэнхуйдээ хүрэнтэн гялтганаад нүд хальтрам харагдана. өөрийнх нь буруугаар ингээгүй ч ирээдүйн ялалтын төлөө арга буюу хилсээр шийтгэгдсэнийг нь мэдэж байгаа болохоор Шамдгайн дотор тун тавгүй боллоо.
Нурманд жигнэсэн цайнаас эзэндээ хэдэн аяга балгуулаад нуруунд нь эм түрхэе гэж дахин ятгасан боловч Бардай сэцэн зөвшөөрсөнгүй. Түүний царайд чухам юу тодорч байгааг мэдэх гэж Шамдгай хичээв.
-Морьд бэлэн үү гэж Бардай сэцэн зөөгшсөн цайнаас гурван аяга уусны дараа шивнэн асуулаа.
- Бэлэн. Гагцхүү зайлж гарах сиймхийг олж тогтоож чадаагүй байнам гэж Шамдгай хэлэхдээ Сүбээдэй баатарт яаж хэл хүргэх вэ гэсэн шаналгаат бодолдоо түүртсээр байлаа. Бардай сэцэн нэг юм хэлэх гэснээ больж, шүдээ зуугаад хажуулдан хэвтлээ. Галын гэрэлд түүний огцом царай улам ч ялгарч, яагаад ч юм бэ, сэтгэл нь нэг л их төвшин байх шиг санагдахад Шамдгай гайхаж байлаа.
Бардай сэцэн, Сүбээдэй баатрын цэрэгт бүр хожуу нийлжээ. Эрчис мөрний чинад хаваржиж байсан Жүчи хан хүү, Тогучар ноёноор зуучлуулан Бардайг илгээсэн билээ. Анх ирэхдээ гайгүй дөлгөөн хүн мэт байсан боловч Илийн Алтайг давснаас хойш зан нь хувирч, Сүбээдэй баатартай илэрхий цанхаархах болсныг ойр байдгын хувьд Шамдгай анзаарсан хэрэг. Ер ихэс ноёдын хувьд энэ нь гайхмаар сонин биш л дээ. Харин дайсандаа ойртож яваа их цэргийн дотор иймэрхүү байдал урьд өмнө гарч байсан эсэхийг Шамдгай санах гэж оролдоод дөнгөөгүй юм.
Чингэж даруулгагүй авирласных нь үр боловсорч,эрэмдэг болдгын даваан дээр хэвтэж байгааг нь үзээд Шамдгай энэ хүнийг урьдынх шигээ зэвүүрхэн жигшиж чадахгүй байлаа.
Асрын үүд зөөлөн нээгдэж, хишигтэн Булгадар гэтэх мэт орж ирэхэд Шамдгай гайхан сэртэсхийв. Булгадар түүнд шахан суугаад чихэнд нь
-Манай галаар очооч! Бид шорлог хийсэн юм. Ховрын идээ шүү. Заавал амс гэж шахав. Шамдгай эзэн өөдөө харвал бие нь жаал тавирсан бололтой, амаа ангайлгаад намуухан амьсгалан унтаж байлаа.
“Цагаа олсон урилга байна. Тэндээс баатрын өргөө рүү очих аян шалтаг олдоно” гэж Шамдгай Булгадарыг дагуулан гарчээ.
Тэнгэрт одод хэдийн жагссан ч цэргүүд амрах бас л болоогүй байгаа бололтой.
Булгадарын аравтынхан галаа тойрон суугаад намуухан хүүрнэлдэнэ. Их л үймж аймсан хөөр шуугиан дунд орно гэж бодож агсан Шамдгай үүнд баахан гайхтал Булгадар нуруу руу нь ёворч:
- Чачирт ор гэж шивнэлээ. Түүнийг ороход аяны жижигхэн тулганд хуурай аргал ноцож, дэргэд нь юүдэнтэй нөмрөгөөр биеэ хулдсан ганц хүн сууж байв. Шамдгайг ороход өөдөөс нь харсан ч үгүй:
-Бараан морьд сойгоод л байх чинь, нутаг өөдөө гүйх нь үү, чи хө гэж шоолонгуй хэлэх нь танил дуу ажээ.
Тэр хүн Сүбээдэй баатар байжээ.

Бүлэг 5
Орой нь онгорхой хуучин татаар асарт нэлээд суулаа. Гадна Булгадар хийгээд түүний нөхөд элдэв шиншлээчийн сониуч нүд, чих ойртохоос болгоомжилж, тун задгай байдлаар галаа тойрон энгүүн хүүрнэлдэж хэн нэгнийхээ ончтой хошин үгийг хөхөөн дэмжиж, үе үе нижигнэтэл инээлдэх нь дуулдана. Энэ оройнх нь явдлыг Шамдгайгаар бүгдийг яриулж аваад Сүбээдэй баатар сэтгэл амарсан бололтой толгой дохиж:
-Би чамд итгэсэн нь талаар болсонгүй. Агтныханд хэлсэн үг чинь зөв болж. Би чамайг энэ шөнө гадуур эргэх аравтад томилуулсон. Тийм болохоор саад тотгор учрахгүй. Шөнийн хоёрдугаар жинд замд гарагтун. Хүрээний дорнод бага үүдээр гараад өрнөш эргэх нь зөв байх. Тун яарах хэрэгтэй. Маргааш үд гэхэд мэргидийн сууринд хүрсэн байхгүй бол үйл бүтэхэд хэцүү...
- Эзэн минь та арай мартаагүй байлтай. Бардай сэцэн оргоно гэсэн. Харин хаашаа явахаа хэлээгүй л байгаа шүү дээ.
- Түүнд Чүйн суурин өөд явахаас өөр зам байхгүй. Бусад талд нь Уйгурын Идүүд хан, Тогучар ноён, Алимарын дагасан цэргийн хүрээ буй.
- Тэгвэл болтугай. Би тэнд очоод...
- Одоо яг үүнийг хэлье. Чи Бардай сэцний хөтөч төдийгүй түүний хөтлөгч болох учиртай. Бардай сэцэн надад хонзогнож, тэр өшлөө Худу, Чулуун нарын цэргийн хүчээр гүйцээж авахыг хүсч байгаа. Тэр хүслийг нь чи дэмжиж, гал дээр тос нэмэн цучлыг түймэр болгон оволзуулбал болох нь тэр. Тэгээд мэргидийн цэрэг хотыг орхин одох мөчийг надад мэдэгдэнэ.
- Би өөрөө ирэх үү?
-Тэгвэл тэд сэжиглээд байдал өөрчлөгдөх болно. Миний нууц элчийг хүлээх хэрэгтэй. Тэнд очсоноос хойш гурван өдрийн дараа морин цагт хүнсний базаарын архины мухлагт очвол чи түүнийг олж уулзана. Нууц үг нь “Сайн дарс, муу зууш”. Гэрчлэх тэмдэг нь саран зэв. Гэхдээ чи саран зэвийг заавал гартаа барьж үз. Онгин талд нь хатаасан үзэм хошоод наалдсан байх ёстой. Тиймгүй бол итгэж үл болно.
- Бүгдийг цээжиндээ тогтоон авав.
- Түүний бие аянд гарч дөнгөнө биз.
- Дөнгөхгүй ч байсан дөнгөхөөр хүн шиг санагдсан. Ер нь миний анх санасан шиг хөнгөн, ойворгон эр биш мэт санагдлаа. Та намайг ойлгоно буй заа.
-Сүбээдэй баатар энэ үгийг сонсоод хирдхийж, Шамдгайг нухацтай ажигласнаа:
- Их хэjгийн төлөө түүнийг хилсдүүллээ гэж харамсаж байна уу гэж намуухан асуулаа.
-Энэ миний бодол богинынх буй заа. Гэвч би сэтгэлээ танаас нууж яваагүй ...
Баатар нүүрээ илбэн тонгойход царайд нь үл мэдэг эмзэглэл тодорлоо. Тэрбээр галын буурч буй дөлийг ширтэн бодлогоширч:
-Ирэх, одох аливаа үйлийг ганцхан алхамд л харж эрс тэс боддог нь залуу насны алдаа биш ээ. Энэ бол сэтгэл чин ариуны алгасал төдий юм. Одоохондоо хилсэдсэн хийгээд хилсдүүлсэн нь хэн болохыг хэлэх яагаа ч үгүй. Харин чиний үг надад нэгийг сануулав гээд бахим гараараа Шамдгайн шуун дээрээс атгаж:
-Бидний зорьсон сэдсэн үйл хэрэг арав хоногийн дотор лав дуусна. Тэгэхдээ сайнаар дуусах нь мэдээж. Чингээд хоёулаа баяртай уулзахын цагт Хөх төрийн төлөө энэ бүхнийг үйлдсэн гэдгийг санаж, чи намайг муугаар бодохгүй байхыг хүснэм гэжээ.
Шамдгай эзнээ гайхан ширтэж:
-Таны хүслээр болог! гэж амлалаа. Сүбээдэй инээмсэглэхэд нүдний нь харц зөөлрөвч, нүүрэнд нь уйтайхан сүүдэр зурсхийх шиг санагдав.
-За одоо чи буц. Эзнээ сувил. Энэ шөнө чиний алба хэцүү шүү гэж Сүбээдэй хэллээ. Тэгээд Шамдгайг гарахын нь өмнө дуудан зогсоож дэргэд нь очоод:
-Саран зэв үзүүлсэн хүнд чи эргэлзэж огтхон ч болохгүй. Нууцлах далд дохио сэжиггүй байвал болох нь тэр. Тэр хүнийг намайг гэж бодож, зааснаас нь өчүүхэн ч зөрөхийг би хориглож байна гэж намуухан хэлэхдээ сүүлчийн энэ захиасаа онц чухал гэдгийг баруун гараар өөдөө заав.
Булгадар, Шамдгайг дөхүүлж өгөхдөө энэ шөнийн харуулын нэвтрэх үгийг хэлж өглөө.
Хөтчөө ирэхэд Бардай босоод дээлээ өмсөж, хуягаа зүүх гээд чадаагүй бололтой, хөглөрүүлчихсэн сууж байв. Цус нэлээд алдсанаас царай нь цонхийсон ч нимгэн уруулаа шазвалзуулан тун ч дээгүүр харцтай байхыг Шамдгай ажиглаад сэжиглэгдэхээс эмээж:
- Би арай гэж энэ шөнийн нэвтрэх дохиог олж авлаа. Одоо бидний зам улам шуударна гэвэл Бардай янзгүйхэн ширвээд:
-Тийм бол сайн. Бй чамайг урианханы зөрүүд хардаа далан булчирхайгаа тоочиж явна уу гэж бодсон юм гэж хэнэггүй хэлэв. Энэ үгийг сонсоод Шамдгайн нүд харанхуйлах шиг болсон боловч азаар Бардай анзаарсангүй.
-Би хөнгөн хувцасаар явахаас биш. Миний давтмал хуягыг сайхан боож, ганзаганд даруул. Саадаг хоромсогийг ав. Илдээ би зүүнэ. Бусдыг түр орхин Сүбээдэйн хар тугийг сэрээгээр нь газар шаах цагтаа би тэр бүхнийгээ арван хувь нэмж авах болно гэж тушаажээ.
Шөнийн хоёр жин цохимогц тэр хоёр мориндоо мордлоо. Бардай жолоогоо залахад ч хэцүү байгаа бололтой, нуруугаа эв хавгүй ганайлгаад эмээл дээрээ хазгайхан суужээ. Хуучин сарны гэрэлд энэ нь харин ч улам зохимжтой, харуул эргэж яваа ноёны дүрд хувилахад хялбар болгож байх шиг санагдсан тул Шамдгай дотроо баярлан өмнө нь орж хөдөллөө.
Угаасаа Монгол цэргийн хүрээний дотор шөнийн алба хаших хүмүүсийн явах тодорхой чиг байх бөгөөд үүнийг эс баримтлагчдийг хэвтүүл хэн нь ч барьж авах, эсэргүүцвэл мэслэх эрхтэй байдаг бөлгөө. Шамдгай чухам энэ нууц замыг сайн мэдэх тул тэд хүрээний хаалганд хүртэл саадгүй явлаа. Нарийн эрэмбэтэй угсарсан төмөр тэрэгнүүдийг захлан, хэрэгтэй хаалгаа олж очиход морьдынх нь омруун доогуур жадны гилбэр хүйтнээр гялбасхийн хөндөлдөөд нум дэлэх танил чимээ зөрвөн талд нь зэрэг сонсогдов.
-Гадаад харуул эргэх зуутын ноён Аругчу явж байна. Үүд нээгтүн гэж Шамдгай шөнийн харанхуйд хаа хол цуурайтахаас сэрэмжлэн мориныхоо дэлрүү бөхийж, аяархан боловч тод дуугаар хэллээ. Хэвтүүлүүдийн бараа тэрэгтэй ташрилдаад сайн ялгагдахгүй байсан ч:
-Бараан үүл гэж намуухан хэлэх нь сонсогдлоо. Энэ бол хариулт нэхэх харуулын нууц дохио юм. Шамдгай мориныхоо хүзүү рүү бөхийж:
-Үүлэн зулхай гэж шивнэв.
Нумнууд саадагтаа харр хийтэл орж, хөндөлдөж агсан хэвтүүлүүд огт байгаагүй мэт нам гүм болов.
Шамдгай түрүүлэн, Бардай дагаж хоёулаа хүрээнээс гарч одлоо.
Зуны дунд сарын хуучид тул сарны гэрэл бага, өвсний хурц үнэр сэнгэнэсэн намуухан шөнө байв. Эргэх болов уу, эсвэл ингээд шууд явчих болов уу гэж зовниж байсан хэдий ч Шамдгай тэвчин амаа хамхиж, чигээрээ алхуулав. Хоёр хайчин харуулыг тэд мөн аюулгүй гэтлэв. Тийнхүү сая чөлөөтэй болж бяцхан хамар даваад морьтой хүн далдлах төдий намхан мөртөө өтгөн саглагар мөчиртэй зэрлэг үзмийн төгөл рүү ортол Бардай сэцэн
-Зогсоё. Би дээлээ тайлмаар байна гэхэд Шамдгай яаран бууж, морио тушаад эзнээ сугадан буулгалаа. Чингэхдээ баруун гараараа зүүн гарыг нь сугадаж, зүүн гараараа морины нь жолоог атгаж байсан тул эзэн нь газар гишгэмэгц, богино матаагаа суга татан цээжинд тулгахад тэрүүхэндээ сүрхий цочирдов. Морийг нь тавьчихаад гараас нь атгаж авах, тэр ч байтугай сугадаж байгаа гарыг нь мушгиад тонгорч орхих бүрэн боломжтой байсан ч ингэж болохгүй гэдгээ сайн мэдэж байсан тул ихэд гэлмэсэн байдал гаргаж:
-Яаж байна аа, эзэнтэн гэж дуу алдлаа. Бардай сэцэн яраглан шуухитнаснаа матаагаа бүр чанга дарахад Шамдгайн зүүн хөх маны доор ширхийн халуу оргиод явчихлаа. Гэвч тэр морио тавьсангүй, эзнээ сугадсан хэвээр байлаа.
-Эзэн гэнэ ээ? Чи намайг хаахна аваачиж төхөөрөх тушаал авсан бэ? Түүнээ хэл? гэж Бардай уурсан хяхтнав.
-Тийм үгийг би хэнээс ч сонсоогүй. Сүбээдэй баатар намайг тугнаас минь салгаж, таны зарц болгосон. Та намайг үлдэн хөөвөл би нутагтаа тэмцэхээс өөр замгүй. Хороосугай хэмээвээс мөн мөчөөрхөж үл зүрхэлнэ. Мөрөөхвөл бас ял над дээр буух буй заа гэж Шамдгай хэллээ.
Бардай гараа бага зэрэг сулласан боловч аанай л заналхийлсэн хэвээр:
-Тэгвэл чи одоо намайг дагаж хаашаа одох чинь энэ вэ?
-Би яахан мэдэх билээ. Нэгэнт таны зарц болсон тул амь биеийг тань хамгаалах хийгээд, заасан зурсаныг тань засваргүй биелүүлэхээ л мэднэ. Жамуха ноёноо барьж ирсэн боолчуудыг их хаан, андынхаа нүдний өмнө хороохыг би үзсэн хүн гэж Шамдгай тайвнаар учирлав. Иймэрхүү үед хэт билбүүрдвэл Бардай сэцэн шиг хурц хүнд таашаагдахгүй гэдгийг тэр ойлгож байлаа. Хэлсэн бүхнээ андгайл гэж шахсан нь түүний хувьд ичгүүрэх зүйл үгүй бөгөөд үнэндээ тэр Бардай сэцэнд муу юм хийе гэж огтхон ч бодоогүй тул даруй мөнх тэнгэрийг зааж ам алдлаа.
Мэргид эр хөтчөө шалгаж дуусав бололтой хүчлэн мөшийх аядсанаа матаагаа чулуудчихаад сун тусав. Шамдгай хувцсыг нь тайлахаар яарлаа. Нурууны нь шарх хувцсанд үрэгдэн, дахиад цус нэвчиж эхэлсэн тул эзэн зарц хоёрт яггүй ажил ургаад, холгүй хэрж орхисон морьд нь анир авч хамраа тачигнуулан, чихээ хайчилж байхыг анзаарсангүй. Үзмийн төгөлд бас гурав дахь хүн байжээ. Бараан алчуураар нүүрээ битүүлж, үндэс угсаа нь үл ялгагдах уужим бүгээн хувцасаар биеэ ороочихсон тэр хүн ганцхан бутны чинад газарт наалдах шахам хэвтээд тэднийг ажиглан, яриа хөөрөөг нь сонссон төдийгүй тэд шархаа хагас дутуу боогоод, хаашаа явахаа хэлэлцэн мордох хүрэл нь байсаар байлаа.
Оргогчдын бараа далд орсон хойно бараан хувцаст аажимхан өндийж, урт хувцасныхаа хормойг шуух зуур “Мэргид ах дүү нартаа очино гэнэ ээ” гэж амандаа шивнэж байхыг нь харин сонсох хүн эл аглаг төгөлд дахиад байсангүй ажгуу.

Бүлэг 6
Цөл, талын чимэг болсон гайхамшигт Чүй мөрөн Барн Хүргээн Алтай ба түүний оюу номин толь Төмөрт/Ишигхөл/ нуураас эх авч, Ашиг хөл нуурийг тэтгэх хүртлээ мянга гаруй бээр газрыг туулж, Балхаш нуураас Абускун далайн хормойд шахах уудам их дайдыг Муюнкумын элс, Баян тал гэсэн өнгө зүс, үржил шимээр ялгаатай хоёр нутаг болгон хуваадаг билээ.
Чуй мөрнийг дагаж, монгол, уйгур, хотон, хивчиг олон хэлийн үндэстэн зуун зуунаар идээшин сууж, ирснээс өдгөө даруй их бага дөрвөн зуу орчим суурин байлаа. Илийн Алтайгаас эх авч жаран бээр урсаад Чуй мөрөнд цутгадаг Хөвөө голын бэлчир дэх Төрлөхүүн буюу Терликун хороо бол эдгээр удамт газрын нэг бөгөөд мянга гаруй жилийн тэртээ Хангай ханаас өрнийг зорин аялсан Хүн нарын нэгэн цуваанаас үлдсэн гэдэг ажгуу. Нэгэн цагт өндөр тэрэгт гаогюй аймгийнхан энэ газрыг мэдэж агснаа кианы түрлэгт автаад, энэ үес нэгэнт Хар Киданы дорнод хязгаарт багтаж байлаа. Гэвч цаг хийгээд үйл явдал баримжаалшгүй эргэж, урвах үе ирсэн тул Терликун хорооны түм гаруй өрх, чухам хэний туганд найдаж, шүтэхээ бас л сайн мэдэхгүй, ямар боловч арваад жилийн өмнө энд буудаллаж, улмаар Хүчүлүг хааны тэтгэн дэмжсэнээр хорооны бүхий л эрх мэдлийг бурааж авсан мэргэдийн ноёдыг л харж буужээ.
Энэ ноёд бол удуйд мэргидийн эзэн Тогтуга бэхийн хөвгүүд, Худу, Чулуун, Гал, Чибуг нар байлаа.
Энэ хир гучин дөрвөн нас хүрч байсан Худу бол хар багаасаа төр, цэргийн эрдэмд нэвтэрсэн, тэсвэр хатуужилтай, жинхэнэ дайчин эр байв. Сэлэнгэ мөрнөөс Чүй мөрөнд хүрч ирсэн түүний амьдралын сүүлчийн арван дөрвөн жил бол гутрал, гуниг, ялагдал харамслаар дүүрэн эмгэнэлт мөчлөг юм. Хэрээдийн Ван хааны довтолгоонд ууган ахаа хөнөөлгөөд, Хүр хаан Жамухатай бүтэл муутай холбоолон эцэст нь Чингис хаанд бут ниргүүлсэнээр аваал эхнэрээ ч автсан нь түүний хохирлын эцэс биш байж. Найманаас буулгаж авсан Дөргөн хэмээх тэр залуу гэргийг нь Чингис хаан гутгаар хөвгүүн өгөөдэйдээ өгч эртнээс инагш мэргид, боржигон хоорондоо эмс булаалдаж явсан үйлт зангилааны сүүлчийн учиг шингээснийг Худу бүр Алтайн нуруунд хүрч байж сая сонссонсон. Тэгэхэд эцэг Тогтуга бэхи нь бас л горь тасарсангүй, Умард Найманы Хүчүгүд Буйруг хантай хэлэлцэн цэргээ засаж, Чингис хааныг амдан сөнөөхөөр хөдөлжээ. Үхэр жилийн тэр өвөл уг нь тэд Сийлхэмийг эртхэн давж чадсан бол амжилт олох л байж, даанч Чингис хаан тэдний төлөвлөгөөг аль эрт мэдээд урагшлуур ангиа мөнх цаст Хүйтний оргилын өмнүүрх Арайн даваагаар гаргаж, тэдний эгэх замыг тасалмагц Сохог усны Бухторомоос эхлэн нуга цохиж, мөсөн хавчил, цасан хунгар дундуур хөөсөөр уулаар нэг тараж орхижээ. Зэрлэг суманд амь алдсан эцгийнхээ цогцсыг бүтнээр нь авч явах аргагүй болсон тул зөвхөн тэргүүнийг нь авч зандан хайрцагт агуулаад дөрвөн хөвгүүн нь Харлугийн зүг амь зулбав.
Харлугийн хан Арслан тэднийг дотночлоогүй боловч бас ад үзсэнгүй, гэвч дараахан нь барласын Хубилай ноён их цэрэг авч ирэхэд Арслан хан дагаар орсноор Худу нар цаашилж Уйгурт хүрчээ. Уйгурын итгүт/итгүт буюу Идүүд гэдэг нь хан гэсэн уйгур үг/ Баржүг–арт-тигин тэднийг хязгаартаа ч оруулахыг хүссэнгүйд Худу хорсож, мэргид цэргийнхээ хүчээр довтлоод үзсэн боловч дийлсангүй, ашгүй тэр үед Даян ханы хүү Хүчүлүг Хар Киданд суурьшиж, хааных нь хүргэн болоод байсан тул түүний нөмөрт хоргодон энэхүү Терликун хороог сонгож суурьшив. Анх авч гарсэн аймгийнх нь иргэд зам зуур хоцорч үлдсэр сийрсэн ч бас хагас түм гаруй өрх, жагсаавал түм шахуу дайчин эрс, арван шигшмэл хороо гаргах тул Худугийн сэтгэл арай өег, гэвч өдий хүртэл үзсэн хохирол эмгэнэлийнх нь шарх аних яагаа ч үгүй байжээ. Зарим орой итгэлт хэдэн хүнээ авч гуя онгоц сэлбэн, гувчуур орхиж загасчлахдаа өргөн их Сэлэнгэ мөрнөө санагалзан, нойтон бургас уугиулж, загас утаж суусан үеийн нөхдөө дурсахад тэдний олонхи нь нэгэнт үгүй болоод, эхнэр хүүхэд удам угсаа нь хаана байгааг тодруулах нь бэрх болсоныг гайхан бодож, хатан зүрх нь улам ч эвэршээн шаналах бөлгөө. Сүбээдэй баатрын цэрэг Хөвөө голын хөндийд ирж буусныг тэр тун хожуу мэджээ. Уг нь нэхэх цэрэг ирнэ гэж хэдэн жилийн турш хүлээж, туршуул тавьсаар атал яаж ийгээд л мэхлэгдэж, одоо нэгэнт хавиргалан буучихаад байгаа тул яаран зайлбал бүр ч хялбар дийлдэх бодлогогүй алхам болно. Гэтэл бас угтан байлдахаас болгоомжилно. Сүүлийн хэдэн өдөр энэ тухай хэлэлцэхэд Худу ямагт ганцаардах болов. Тэгээд ч тэр үү, цэргээ боловсруулах гэдгээр шалтаглан Худу гол төлөв гадаад хүрээнд хонон өнжиж, дүү нараасаа баахан зайлсхийсээр авай. Дунд дүү Чулуун нь хороог захирч, Хос Ордод суугаа Хүчүлүг хантай холбоо барих ба тавдугаар дүү Гал болбоос Уйгур, Аламар, Харлугийн зүгээс халдахыг сэрэмжилж, дээр нь Хорезмийн шахтай нууц элчээр эв эеийг сахиж, чинагш хивчаг лугаа сүлбээлдэх замыг засч буй. Отгон дүү Чибуг ойн иргэд рүү одоод өдгөө нэгэнт ирэх дөхчээ. Худугийн дэргэд Мэргэд аймгийнханы түшээ болж ирсэн хоёр баатар нь байлаа. Ихэрэс овгийн Бутуул, түмэдийн Далтхар хэмээх тэр хоёр ихэс жагсаалыг шувтлан, хүрээг довтлоход ер хэнээс ч дутахгүй боловч бодлого боловсруулж, арван өдрийн чинагшхийг сэргийлэх чадвар мөхөс тул Худу баахан харамсана. Чухам ийм бодлогот хүмүүсээр гачигдсандаа л мэргид, найман, хэрэйд, татаар зэрэг эртний сурвалжит хүчирхэг аймаг улсууд Тэмүүжиний өлмийд сөхрөн дагаж байгаа юм гэдгийг Худуу сүүлийн үед сайн ойлгох болжээ. Боорчи, Мухулай, Зэлмэ, Хубилай, Зэв эдний зөвхөн нэг нь Худуд хүчин зүтгэж асан бол… гэж бодогдох нь ч бий. өдгөө Терликун хорооноос хэдхэн бээрийн зайд буудаллаад гурав хоног таг чиг болж орхисон Урианханы Сүбээдэй баатар ч тэр сайчуулын эгнээний хүн. “Ямар гэгч оддын хувилгаан зэрэгцэн буухаараа Тэмүүжинийг ингэж хүрээлдэг байна вэ” гэж нас элсэн эцэг Тогтуга бэхи нь Дайр–Үсүн ноёнтой хэлэлцэж суухдаа өгүүлсэнийг Худу ер мартадаггүй юм.
“Ингэхэд Сүбээдэй яах гээд байна вэ?” гэж Худу сэтгэл түгшин шившив. Бутуул, Далтхар хоёулан цэргээ сургууллихаар гарч, бага үд өнгөрөөд жаахан нам сэлүүн болсон тул Худу түрэг эрээн асартаа ганцаар сууж байлаа. Арын хивсэн орхиулыг цайтал нээж, хаяаг нь шуусан тул сэрүүхэн, энд хүрээ буугаад удаагүй болохоор ширэг зүлэг шинэхэнээрээ, анхилам таатай байна. Сүбээдэйн хүрээг тойруулан бараа бараагаа харах газар харуулчдыг тавьж, шөнийн цагт ч тэдний цэргийн өчүүхэн төдий хөдөлгөөнийг алдалгүй ажиглан хугас цагт амжиж мэдээлэх боломжтой болгосон тул Худу гэнэтийн дайралтанд өртөхөөс айхгүй байлаа. Гэтэл Сүбээдэй довтлох ямар ч сэжим гаргасангүй. Энэ нь бүр ч зовиуртай. Хүчүлүг ханы бодлогогүй үйл ажил бүр ч эгдүүг нь хүргэнэ. Хар Киданы хан ширээг хялбархан эзэлж авсандаа омогшиж болно л доо, гэтэл тэр исламын сахилтнаар оролдоно гэдэг дэндсэн хэрэг. Толгой хавчуулж байгаа тэр орныхоо шашин шүтлэгийг басамжлахаас илүү аюул гэж юу байх вэ? Ийм үед Хүчүлүгээс тусламж хүсэх улам хэцүү, бараг найдваргүй гэдгийг тэр ойлгож байлаа. Дүү нар хийгээд баатруудын үгээр болж, Сүбээдэйг угтан мордож болох ч юм. Тэгэхийн тулд нутгийнханаас дайчилж таарна. Тэд яавч дуртай байхгүй. Байлдаан нөрж, эгзэгтэй байдал үүсмэгц тэд хамгийн түрүүнд ухарч, эх газраа бараадана. Тэгэхийн цагт мэргид овогтноос чухам хэдүүл үлдэхийг тааварлахад амархан…. Харин Сүбээдэй Терликун хороог шууд довтолбол… Тэгвэл Худуд бага ч атугай ашиг гарах учир бий. Ойр орчмын хот тосгодыг монгол цэргийн аюулаар айлган өөртөө татсан цагт найдвартай хориглож болмоор. Гэтэл Сүбээдэй эзэн хааныхаа зарлигийг умартсан мэт, энэ хүртэл бэлчээр сонгож ирсэн энгийн нүүдэлчин мэт нам гүм суугаа нь аягүйцмээр. Үнэндээ Худуг энд ийнхүү хуруугаа мэрэн маанагтаж суухад тэр хүн яавч унтаж байхгүй нь лав. Юу санаж, юуг сэдэж байгаа бол ???
Худу өөрийгөө зэмлэн, хүндээр шүүрс алдаад бослоо. Хормын дараа тэр мориндоо мордож, хоёр шадраа дагуулаад Терликун хорооны зүг давхиж явлаа.
Хэдийгээр өөрөг сөөрөг бодолд ээрэгдэвч, тэрбээр орчин тойрноо нэн соргог ажиглаж, эндэхийн эгэл хөдхө хүмүүст өөрийнх нь түгшүүр, зовнил хүртэж буй эсэхийг тандахаа мартсангүй. Урьд өмнөхийг бодвол хөл хөдөлгөөн сийрсэн бололтой, ямар боловч суваг, далан дүүртэл багшраад байдаг хэсүүл, арилжаач, тэнэмэл жигитүүд үзэгдэхгүй байв. Энэ ч Галын хүчин чармайлт биз. Тэр дүү нь дөчин гавшгай харуулаа захирч чаддаг эр. Сүбээдэйн урагшлуур баг болох Аругчугийн зуутыг бүр хавар Зүүн гарын Алтайд орж ирэхэд мэдсэн мөртөө дүрвэгчид гэж андуурсанаас болж, ийм гай удсандаа гэмшээд одоо бол Терликун хорооны орчин тойрныг бараг зуун бээрийн газарт аян дайны байдлаар чандлаж орхиод байгаа нь тэр.
Сууринг тойруулан хоёр жилийн өмнө татсан усан сувгийг эс тооцвол бэхлэлт гэх юм үгүй. Уугуул оршин суугчид ч, “зочилж” ирсэн мэргидүүд ч хэн хэн нь хэрэм, цайзыг шохоорхох улс биш ажээ. Элбэг хос алд татаал дээгүүр тавьсан унаагуул гүүрээр Худу гарахдаа Сүбээдэйн цэрэг довтолж ирдэг юм бол энэ татаал тэдэнд саад учруулах юмаар тун ч шалихгүй гэдгийг дахин ухаарч шүүрс алдав. Түүнийг гол зээлээр орох гэтэл хажуугийн гудмаас хэдэн морьтон давхин ирээд дуудан зогсоосон нь харин дүү Гал ажгуу.
-Би таныг залахаар мордсон юм. Яаралтай хэлэлцэх хэрэг гарлаа гэж Гал хэлээд ахтайгаа дөрөө харшуулан алхуулж, Терликун хорооны шейхийн өргөө агсан, одоо бол хорооны дотоод хэргийг ерөнхийлөн засах ордыг чиглэв.
Их танхимд Чулуун ганцаар сууж бйаснаа ахыгаа орж ирэхэд яаран угтаж төдөлгүй гурвуул зэрэгцэн тухаллаа.
-Чибугаас сураг байна уу? Гэж Худу асуув.
-Уйгурын хилийг тойрохоос өөр аргагүй болж, дахиад хугас өдөр хожимдох нь гэж хэл өгүүлжээ. Маргааш орой ирэх бололтой гэж Гал хэллээ.
Чулуун өргөн нүүрээ илэн бодлогоширсоноо:
-Хүчүлүг ханы сул хатан Абжай ирсэн гэж дуулгав. Худу сэртхийж:
-Бас л гэж дурамжхан дуугарсанаа:
-Тэр хаанаас ирээ вэ? Гэхдээ лав Хүчүлүгийн дэргэдээс ирээгүй гэдгийг нь мэдэж байлаа. Абжай бол Хүчүлүгийн төлөө юу ч хийхээс буцахгүй зоримог, сэргэлэн нь дэндсэн бүсгүй билээ. Гэвч Чулууны хариултыг сонсоод Худу нүдээ бүлтийлгэн гайхав.
-Сүбээдэйн хүрээнээс гэнэ ээ? Гэж түүнийг лавлахад Чулуун дохиод:
-Тиймээ, тэр өөрөө тэгэж хэлэв.
-Абжай худал хэлэхгүй. Тэр бол энэ махчин удганы үс шиг ширэлдэж самуурсан газарт бидний нүд, чих болж байдаг итгэлтэй дайчин мөн билээ гэж Гал их ахынхаа дурамжхан байдлыг гадарлаад яаран нэмж тайлбарлав.
-Бүгдийг өөрөөс нь сонсвол танд дээр биз. Түүнийг би амраахаар явуулсан. Бодвол одоо зоог барьж амсхийж амжаа биз гээд Чулуун дүү өөдөө дохиход Гал яаран гарлаа.
Худу нүдээ аньсхийж, ширүүн хар живрээ илбэн үг дуугүй хүлээн суув.

Бүлэг 7
Абжайг харах бүр Худугийн сэтгэл хямардаг бөгөөд энэ удаа ч тийм хэцүүхэн бодолхийллээс бас тойрсонгүй. Тайчууд овгийн тэр бүсгүй булаагдсан гэргий Дөргөнийг нь ямагт санагдуулдаг билээ. Дөргөн нь яг л үүн шиг эрс шийдэмгий, хэний ч санаанд оромгүй зүйлийг сэдэж чаддагсан. өдийд яаж явдаг бол, зоримог бие даасан зан чанар нь бор жигидийн эзэнлэг ариншинтай хэр нийцдэг бол?
Ийм хүнд үед дэмий юм бодож байна гэдгээ Худу ойлговч сэтгэлэг гэгч ямагт цагийн эрхшээлээс ангид тул бие барихад хэцүү, үнэндээ Абжай түүнд ямар ч гэм хийгээгүй бөгөөд гагчхүү нас бие зан авираар төстэй хоёр эмэгтэйн нэг нь заяа төөргөөсөө хүчээр хагацаад байхад нөгөө нь язгуур угсаа, эрх мэдлээ түүнээсээ хол дутуу атал ийнхүү хөх тэнгэрийн дор дураараа дургиж яваад дотроо эгдүүцэн, атаа нь сэм сэм хөдөлж байдгаас л ингэж хөндий хүйтэн ханддаг байлаа.
-Заншлаач минь, бидэнд бас ямар нарийн нягт мэдээ олж ирэв дээ гэж Худуг дуугарахад түүний дүнсгэр байдлыг шууд ажсан Абжай толгойгоо омог бардам гэдийлгэж:
-Би чиний заншлаач биш, чиний тусын тулд ч явдаггүйг чи юун эс андах билээ. Эзэн маань та нарыг анхаарч халамжилдаг учраас ирж байгаа юм бишүү гэж дахин иймэрхүү өнгөөр харилцвал гараад явахад бэлэн гэдгээ харуулах гэж өвдгөө тулан өндөсхийжээ. Хүчүлүг, энэ Абжайгаа төдий л ойшоодоггүйг мэдэх боловч сайн санаж ирсэн хэнийг ч болов гомдоох нь ёсонд үл нийцэх тул Худу өөрийгөө зэмлэж, аль болох найрсгаар инээвхийлэн:
-Үг минь хөнгөдсөнийг өршөөн хэлтрүүлж хайрла. Уг санаа минь арай ч тийм биш гэдэгт та итгэвээс бидний ажил хэрэгт тустайсан гэвэл Абжай зүрхээ дарж:
-Чухам чингиж бодоод л танай хороонд ирэхээс би төвөгшөөдөггүй юмсан.
-Ах болоод бидний чин санаа адилхан, Мэргид найманы алдуурсан хувь тавилан ч бас ижил болой гэж Чулуун байдлыг зөөлрүүлэхийн үүднээс яаран тайлбарлав.
Абжай толгой дохилоо. Түүний хувьд энэ бүхэн ямар ч яалгаагүй санагдана. Мэргидэд заналхийлж буй ахул Хүчүлүг ханд холбогдох учраас л тэр энд ирсэн, хэрвээ Худу бардам зангаа татаж байгаа бол илүү юм шаардах хэрэггүй гэж тэр үзлээ.
-Бардай сэцэн гэдэг хүнийг мэдэх үү, та нар гэж Абжай асуув. Ах дүүс бие биеэ харав.
-Мэдэлгүй яах вэ? Хаад мэргидийн хүн. Язгуур өндөр, эрдэм арвин гэдэг юм гэж Худу үгээ цэнэсхийн дуугарвал Чулуун:
-Тэмүүжинд дагаар орсон хүн дээ гэв..,
-Чухамдаа бол Жүчи хан хүүд олзлогдсон юм. Түүний дэргэд байсан юм даа гэж Гал тодрууллаа.
-За тэгвэл тэр хүн чинь Сүбээдэй баатрын цэрэгт байна. Жүчи хан түүнийг дагуул-зөвлөхөөр илгээсэн боловч Сүбээдэй тэр зэрэгт нь хэрэглэсэнгүй бололтой. Түүнээсээ болж муудалцаад, хүнд ял хүлээсэн тул тэр хүн оргож та нарын зүг ирж явна гэж Абжай хэллээ. Бардай сэцнийг бусдаасаа арай илүү таних Гал хүртэл энэ мэдээнд нэг их баярласангүй. Худу бүр ч баргар царайлчихаад:
-Түүнийг хүлээж авах хүсэл надад даанч алга даа гэж хилэнтэй өгүүллээ.
-Яахыгаа та нар өөрсдөө мэднэ гэж Абжай энэ бүхэн өөрт нь нэг их хамаагүй гэдгийг тодруулах мэт ноцтой хэлээд –Харин тэр тун ядруу явааг би мэднэ. Товчхон хэлбэл зуун ташуур занчуулсны дараа хүн яаж явдаг вэ, тиймэрхүү л байдалтай ирж яваа даа.
-Тэгэхээр тэр чинь…
-Эрхэм Чулуун, таны бодсон зөв. Бардай сэцэн олны өмнө жанчигдсан. Энэ шөнө оргож гараагүй бол маргааш түүнийг цэргийн цаазаар аваачих байсан юм гэж Абжай хэллээ.
Бүсгүйн хувирамтгай зөөлөн царайг Худу тун няхуур хараад:
-Тэгвэл тэр лав ганцаараа биш байх аа гэхэд Абжай:
-Сүбээдэйн тугч Шамдгай асарч яваа гэж дооглох мэт хариулав.
Ноёд чимээгүй боллоо. Эргэцүүлэн бодох, шүүн хэлэлцэх зүйл зөндөө гарав бололтой. Гэвч энэ бүхнийг Хүчүлүг ханы хатны дэргэд ярилцах нь тийм ч зохимжтой бус болой. Абжай баттай мэдээ олж ирдэгийг тэр мэддэг болохоор лавлан асуух юм байсангүй тэр тусмаа энэ бүхнийг яаж мэдсэнийг асуух нь бүр илүүц юм. Абжай өөрийнхөө явдал суудлыг тэдэнд байтугай Хүчүлүгт тэр бүр хэлж, учирлаад байдаг хүн биш билээ.
-За тэр язгууртнаа тосч авна уу, тонилгож орхино уу, өөрсдөө мэд. Би өөрийн биеэр харсны хувьд муудалцсан, жанчуулсан нь үнэн гэдгийг л хэлэх гэсэн юм гээд Абжай бослоо.
-Чи одоо Хос орд өөд явах уу?
-Үгүй ээ, би танай хороонд хэд хононо. Гэхдээ үүгээр үзэгдэж төвөг удахгүй гэж Абжай шийдэмгий хэлээд –Миний бодоход Бардай сэцнийг түр агуулж, хэлж ярихыг нь сонсвол зүгээр байх. Түүнийг үгний үнэн магадыг надаас асуухыг хүсвэл би тэр цагт та бүхний өмнө хүрээд л ирнэ. Харин тэр хөтөч цэргийг нь цагдаарай. Тэр бол Сүбээдэйн итгэлтэй хүн.
Бүсгүйг гарсаны дараа тэд хэсэг чимээгүй суулаа.
өөрийг нь хүлээж байгааг ойлгосон Худу хоолой засч:
-Энэ тухай бид сонсоогүй гэж бодьё. Харуулууд Хамаг Монголын цэргийн хүрээнээс оргосон этгээдийг барьж ирвээс тэр цагт хэлэлцсүгэй. Одоо бидэнд өөр ажил мундахгүй байна. Гал чи, өөрийн биеэр мордож, харуулын хэлхээг шалга. Тосгон сууринг эргэх цагт хүч нэм. Хос ордод элч илгээж, Хүчүлүг хааны үгийг автугай. Чулуун чамд Батуул, Далтхар хоёрыг найдьяа. өдөр шөнө, ялгалгүй цэргээ боловсруул. Хэдийд, хаанаас ч тэр байтугай бидний дотроос ч дайсан босч ирнэ гэж санаж бэлтгэгтүн гэж тушаалаа.
Худу өөрөө Терликун хорооны тэргүүн шейхийг дуудаж, цэрэг дайчлах боломжийг хэлэлцэв. Шейх тун болгоомжтой бөгөөд орчин тойрноо сайн мэддэг хүн байсан тул мэргидүүдэд илэрхий туслахаас цааргалж, тэгсэн мөртөө тэднийг дайсагнуулахаас эмээн:
-Суурин ирэгдийг дайчлая гэвэл эрхбиш аж амьдралд заналхийлсэн хурц түгшүүр хэрэгтэй. Одоохондоо тийм мэдээг хэн ч зарлаагүй. Гэхдээ бид огт зүгээр суугаагүй, тариачин, гар урчуудын морь, зэвсэгийг бүртгэж, хүнд үед хичнээн хүн хаанаас гаргаж болохыг тоолж авсан. Бачим байдал тулгармагц би өөрөө удирдан мордоно. Хүчүлүг хаан тушаавал таны их цэргийн жагсаалд ч нийлэн орохоос татгалзахгүй гэжээ.
Шейхийн хаяагаа манасан энэ алхмыг Худу зэмлэж чадсангүй. “Бүртгэх нэг хэрэг, байлдах гэдэг өөр шүү” гэх төдийгөөр хязгаарлав. Намбатай гэдийсхийн алхах шейхийн өргөн ууцыг Худу эгдүүцэсхийн харж хоцрохдоо Чулуун, Гал хоёрын хэн нэгэнд даалгавал энэ хөшүүн эрийг хормын дотор хөдөлгөх л болно гэж өөрийгөө тайтгаруулжээ.
Тэгэж байтал ч Абжайн сануулж хэлсэн үйл явдал өрнөөд иржээ. Морьт харуулуудын хүргэж ирсэн хоёр хүнийг Худуу хүлээж авсангүй, шууд их зээлийн гадна байдаг сэжигтнийг цагдах газарт хүргүүлжээ. Дүү нар нь байсан бол садаа хийж болох байв. Гэвч Худу үүнийг бодолцож, тэднийг урьдчилан гадагш нь илгээсэн тул энд ганцаараа үйл ажлаа явуулах боломжтой болжээ.
Бардай сэцэнд итгэх арга байсангүй. Бүр эрт Буур хээрийн байлдааны үеэр тэр хоёр зүс танилцсан төдий, хожим Дайр-Үсүн ноёныг дагаж урвасан гэж сонссон билээ. Гэтэл энэ этгээд хожим ойн иргэдийн дунд явж байсныг Гал мэднэ. Тэнд Бардай сэцэн Жүчи хан хүүд баригдсан боловч энэ газар бас л хүрээд ирсэн сэжигтэй. Түүнтэй уулзлаа гэхэд ямар ашиг гарах вэ? Эс уулзахад яаж хохирох вэ гэдгийг Худу эргэцүүлээд аль аль нь үгүй санагдсан тул энэ хэргийг шууд суурингийн шүүгч нарт шилжүүлэхээр шийдсэн нь тэр байжээ. Энэ удаад тэр дутуу бодсон байлаа. Бардай сэцэн түүний бодсоноор зээлийн гянданд, хахууль горьдсон шүүгч нарын гарт байсангүй, түүний дүү Чулуун, Гал нарын халамжинд орчихсон, яг нарийн хэлбэл шүүгч нар Галын урьдчилан захиснаар Бардай сэцнийг хөтчийн хамт цэргийн хэргийн танхимд хүргүүлсэн байв.
Худу энэ бүхнийг мэдсэнгүй, үдийнхээ зоогийг бариад Мухамед шахад явуулах захиаг тэрлэх гэж нэлээд сууж, завсар нь тэр элчээрээ хивчагийн байдлыг хэрхэн яаж заншуулахаа бодсоор үд хэвийлгэжээ. Чулуун сүрхий ноцтой царай гарган орж ирэхэд л тэр Бардай сэцнийг санав.

Бүлэг 8
-Түүний бие тун хүнд байна.
-Хэн?
-Бардай сэцэн.
-Шүүгч нар хэлэв үү?
-Тэгсэн. Бид үзээд, анхаарахаас аргагүй гэж бодов.
-Энэ чинь юу гэсэн үг вэ?
-Бардай сэцнийг цэргийн асрах гэрт авчруулсан.
-Хм.. Гал өөрөө сувилж байна уу?
-Ах бүү хилэгнэ. өөрийн нүдээр харсан бол та ч түүнийг эмчлүүлэх байсан.
-Тэгвэл Бардай надтай уулзана гэж зүтгэж байгаа биз.
-Огт үгүй. Харин ч бидэнтэй үг ярихаас төвөгшөөх байдалтай.
-Хэрвээ бидэнд нэмэр болохгүй юм бол наашаа юунд ирээ вэ? Тэр?
-Үүнийг л та өөрөөс нь асуумаар байна. Эс тэгвэл нэг хүний амь талаар үрэгдэж мэдэх нь.
Худу тээнэгэлзэнгүй толгой сэгсрэв. Сүбээдэйн сэжигтэй байдал багадсан юм шиг энэ Бардай бас хүрээд ирдэг нь юу вэ?
-Хөтчийг яасан бэ? Гэж тэр асуув.
-Түүнийг тусад нь харгалзаж байгаа гэж Чулуун хариулав. Худу нөмгөлсөн дээлээ ханцуйлаад бослоо. Асрах гэрт Гал ганцаар байлаа. Хоёр ахыгаа орж ирэхэд тэр урамгүйхэн:
-Шарх нь идээлчихэжээ. Эмч нар угаана гээд аваад явлаа гэсээр угтав. Худу хэдий эргэлзэж байсан ч дүү нарынхаа энэ мэт арга байдалд арга буюу автагдаж, үнэхээр тэр хүнээс үг олж сонсох нь илүүдэхгүй гэж бодлоо. Гэвч:
-Бардай сэцэн Чингисийн нөмөрт арваад жил болсоныг бид мартаж болохгүй. Үүний дээр урианханы Сүбээдэйд ямар ч ухаан төрж болно.
-Үүнийг бид бодсон. Бардай сэцний жанчуулсан шарх аминд нь даанч ойрхон юм. Хэрэв арга байгаа бол тэр сүрхий тусархүү “үнэнч” хөтчид л анхаармаар гэж Гал түс тас хариуллаа.
Төдөлгүй эсгий дээр түрүүлэг нь харуулан хэвтүүлсэн Бардай сэцнийг хэдэн цэрэг дамжлан оруулж ирлээ. өргөн дал, мөрийг нь зайгүй хэрсэн ташуурын гүн шарх нэлдээ улайж, булчин руугаа түрж хавдсан биеийг нь үзээд Худугийн дотор хирдхийлээ. Бардай сэцэн, Худуг үзээд тохой дээрээ өндийх гэж оролдов.
-Байг, байг. Ингээд ярилцая гэж Худу эеврүүхэн дуугарчихав. Бардай улайж өрөвссөн зовхио өргөж, түүнийг тогтуун хараад:
-Би та нарт нэмэр болох хүн биш ээ. Гагцхүү тэр бардам дээрэнгүй урианханы гарт үхсэнээс угсаа нэгт та нарынхаа өмнө ялаа хүлээгээд нөгцөе гэж ирлээ гэж хэлэв.
-Одоо энэ тухай ярих цаг биш. Бид таныг эмчилнэ. Та эдгэрэх болно гэж Худу түүнийг хориглоод:
-Гал чи өөрийн биеэр энэ хүнийг харгалз. Нутгийн сайн эмч нарыг эрж ол гэж тушаалаа. Бардай сэцэн талархсанаа илэрхийлж гараа өргөн ёслоод.
-Бас хөтчийг минь надад өгч үз гэж гуйлаа. Худу дүү нар луугаа гайхан харахад Бардай гараас нь шүүрч аваад:
-Би таныг ойлгож байна. Тэр бол Сүбээдэйн итгэлтэй тугч цэрэг мөн. Тэр тусмаа сайн. Хэрвээ тэр үнэхээр заншлаач болж намайг дагаж ирсэн бол би та бүхэнд өчүүхэн тус хүргэж ч магадгүй. Тэр надад ойрхон байвал сайнсан гэжээ.
Худу зөвшөөрлөө. Эцсийн эцэст энэ хоёр хүн тэдний хараанаас хаашаа ч зайлахгүй болой.
Ийнхүү Шамдгай суллагдлаа. Бүх юм санаснаар болж байх мэт боловч цаг өнгөрч өгөхгүй нь зовлонтой. Бас үүний дээр уг хүрээнд байснаасаа Бардай нэн өөр болж, түүний алхах гишгэх болгоныг өөлж цагдах нь нэмэгджээ. Харин шархаа эмчлүүлэхийн хувьд үлгэр авмаар дуулгавартай өвчтөн ажгуу. Энэ хооронд Бардай сэцэн Галтай хоёр удаа уулзаж, цөөхөн хором цуг суусныг эс тооцвол тэр “баатар эр” мэргидийн тэргүүн ноёнд шадарлах гэж хичээсэн ч үгүй, тэр байтугай анх яриад байснаараа Худу, Чулуун нарыг зоригжуулан Сүбээдэйг довтолж, хар тугийг нь газар шаах тухай ер санаа тавьсангүй. Үүнд Шамдгай ихэд санаа зовинож, Сүбээдэй баатрын өмнө хүлээсэн үүрэг нь хөсөрдөх вий гэж үнэн голоосоо айж эхлэв. Гуравдах өдрийн өглөө болж, эзнийхээ унд зоогийг өргөчихөөд Сүбээдэй баатрын элчтэй уулзахаар бэлтгэлээ. Эрхбиш дайсныхаа цэргийн хүрээнд суусан юм болохоор аар саар зүйл сонсч чаджээ. Тэр бүхнийгэээ үнэн магадыг боломжийн хэрээр харьцуулан тунгааснаар дараах мэт байдал тодорлоо.
Худу нарт шилмэл цэрэг нэг түм, хоёр мянга, үүний дотор мэргидийн зургаан мянга, найман, ойн иргэд, хатгин, салжиуд, жадаран, хэрээд нийлсэн зургаан мянган хүн байлаа. Хэрэв Сүбээдэй энэ хот руу довтолбоос нутгийнхан бас нэг түмэн цэрэг гаргахад бэлэн ажээ. Хотон, хавчиг хаад ба Хүчүлүг хан бачим цаг тулгарвал өрнө, өмнөөс хавчин байлдах үүргийг амаар хүлээсэн нь мэдэгдэв. Энэ гэрээг сүүлийн гурав хоногт олон элч довтолгож бататгахыг Шамдгай олж мэджээ.
Мэргидийн харуул Сүбээдэйн цэргийн дөрвөн зүг, найман зовхист завсарлагагүй халалцан сууж байгаа аж. Давын өмнө энэ бүхнийг хэлж илгээхэд гайгүй санагдавч хамгийн гол зүйл болох мэргидүүдийг өөрсөд рүүгээ довтлуулах талаар ямар ч сайн алхам байхгүйд Шамдгай гонсгор байлаа. Морин цаг дөхөх үед Бардай түүнийг дуудаж:
-Бие одоо тэнхэрлээ, өнөө орой эрхэм ноёдыг урьж өчүүхэн цай барьсугай. Чи одож сайн архи, тарган мах, амтат жимс олж ир гээд нэгэн хавтага зоос өгөв. Яаж гэрээс гарьяа даа хэмээн санааширч суусан Шамдгайд энэ алба тэнгэрийн хишиг мэт таатай санагдаж золтой л “гялайлаа, эзэн минь” гэж хэлчихсэнгүй, мөнгийг тосч аваад эзнээ санамсаргүй харвал үл мэдэг аньсхийсэн нүдэнд нь хоржоонтой инээмсэглэл нуугдах шиг санагдахад дотор нь пал хийгээд “шинэ цэрэг аятай хөгөллөө, балчир байна даа” гэж өөрийгөө голов.
Сүбээдэй баатрын заасан дарсны газрыг Шамдгай анхныхаа өдрийн орой л олоод авчээ. Хожим энд ирэхээ бодолцон ойрхи хоёр өдөрт зав л гарвал гүйж ирдэг тул дарсны газрын эзэн туркмен эр түүнийг овоо нүдэлсэн байв. Шамдгай хөлсөнд гар үл татах бөгөөд өөрийгөө умраас сая ирсэн гэдгээ нуугаагүй тул түүнийг сониуч хийгээд амттанд дурлах занг үүгээр сэлгүүцэх мэргид ч, нутгийнхан ч ойлгож, туркмен эр тэгэх тусмаа алим, гадилыг амандаа орсон үнээр түүнд санаа амар гулгуулдаг байлаа. Шамдгай зээлээр явж эрсэн зүйлээ олж авмагц, дарсны газар өөд яарав. Тэнд аанай л хүн дүүрэн, дотогш орж өөрийн суух дуртай тавцант асарт гарлаа.
-Дөрвөдийн зоригт дайчин, үдийн халуунд жүржийн шүүс сайн шүү гэсээр дарс зөөгч залуу дөхөж ирэхэд Шамдгай инээд алдаж:
-Аахилуун шүүс бэлэн бол авгайд нь зоос бэлэн гээд түнтгэр баадангаа алгадав. Дарс зөөгч найрсгаар бөхөлзөөд явлаа.
Шамдгай асарт байгаа хүмүүсийг амаа ангайж алмайран сонирхоно. Аргагүй л хөл үймээнгүй, хээр талын хөвгүүн мэт содон байлаа. Баадангаа тайлж, ширээн дээр хээгүйхэн дэлгээд цутгамал зэс зоос, давтмал мөнгөн зооснууд сүртэй тоолохдоо юм үзээгүй хөдөөгийн чинээлэг эрийн дүрийг чадамгай гаргасан тул ойролцоох ширээнд суусан эрс түүнийг нүд буландан нэг л ажмагц үл тоомсорлон буруу харцгаана.
-Жа, зооглогтун гэсээр дарс зөөгч түүнд мөнгөн цартай цом өргөлөө. Шамдгай амсаж үзсэнээ ярвайж:
-Ийм их чихэртэй усаар би яанам. Нөгөө хүйтэн дарснаасаа авчир гэж буцаалаа.
-Энэ бол хамгийн тансаг шүүс. Баян хүнд л олдоно шүү гэж дарс зөөгчийг учирлахад Шамдгай тэнэгдүү царайгаар маасайн инээж:
-Тэгвэл орхичих. Би сүүлд ууна. Одоо бол хүйтэн дарс хэрэгтэй гэв.
Холгүй ширээнүүдийн дундуур үсээ задгайлж, явуу, сувс зэс зоос хангир янгир дүүжилсэн илбэч эм сүлжиж, энэ тэр хүнийг шалгаан мэргэлж өгөх гэж оролдоно. Түүнийг ирэх болгонд энэ эм энд байдгыг үзсэн тул Шамдгай сонирхсон ч үгүй. Тэр ч байтугай өчигдөр дэргэд нь ирж суугаад алгыг нь шинжиж, дотор зарсхиймээр зүйлийг ярьж айлгасаар том мөнгөн зоос салгачихсан билээ. Одоо л битгий ирж үзээсэй гэж Шамдгай залбиран аль болох ширүүн дүр гарган суув. Хөөрхий тэр эм ч бас олз салгасан хүнээ дахин дахин ороодоггүй бололтой, түүнийг харсан боловч дэргэдүүр нь өнгөрөөд ойртохгүй байсан нь таатай.
Төдөлгүй бага шиг вааран гүцээр нэг дарс авчруулаад Шамдгай энгэрээ задгайлан тухлав. Дарсны зууш болгож сонгосон ялз чанасан үхрийн хэл тагнайд тос хуруулан хайлаад, араас нь гүйлсний цэв хүйтэн дарсаар даруулахад ходоод баясан дуулна.
Түүний хүлээсэн хүн алга л байлаа. Хүмүүс баахан сийрч, илбэч эм нозоорсон бололтой, тэртээ буланд өвдгөө тэврэн суугаад зүүрмэглэх аятай дунхалзана. Хичнээн аажим шимсэн ч дарс дуусах дөхөж, гэдэс нь эвгүй цэрийгээд нэмж захихад төвөгтэй боллоо. Сэтгэл түгшсэн Шамдгай босох гэтэл тод улаан нөмрөгтэй идэрхэн эр орж ирээд сүлжмэл сандал дээр ханхайн сууж дарс зөөгчийн зүг дохиж:
-Алив сайн дарс, муу зууштай авчир гэж бархирлаа. Тэмдэг үг.. Шамдгайн ухаан цэлмэж, түрүүн зоос гаргахдаа цуг гаргаж, базсаар байсан хуйлаастай саариа атгаж өндийв. Одоо түүний дэргэд очих хэрэгтэй. Түүнийг ойртож ирэхэд улаан нөмрөгт жишим ч үгүй ханхайна. Сулхан суран агсарганаас сүүлттэй саран зэв гялсхийхэд Шамдгайн зүрх баярласан, түгшсэндээ оволзтол цохилж эхэлжээ. Дарс зөөгчөөр далимдуулбал зохих юм. Сандалд саатсан болж жаахан хүлээтэл дарс зөөгч ч улаан нөмрөгт дээр хүрээд очлоо.
Одоо цаг нь болов. Дарс зөөгчид мөнгөө өгөх зуур саран зэвийг нь шохоорхон барьж үзэхэд хэн намайг зэмлэх билээ. Хэрэв зэвэнд үзэм наалдсан бол… хошин үг, /хариу нууц үгээ/ шидчихээд саариа өвөр дээр нь унагаж амжина. Тэгээд л гарч одно.
Иймэрхүү нууц үйлийг нэг бус удаа хийсэн ч дасаж зүгширхэд хэцүү. Тухай бүрд өөр нөхцөл, цоо шинэ хүмүүс байдаг. Аюул осол нь ангид ч өмнөө байдаг. Байз. Нөгөө илбэч жартгай нүдэлчихээд бас наашаа дөхөж байна. Энэ нүд нэг жигтэй. Түүнд гашуудах мэт зэвүүн гялалзах нь танил мэт.
Шамдгай ширээнд илбэч эмээс түрүүлж очоод дарс зөөгчид мөнгөө өгсөн боловч саран зэвийг сонирхож амжсангүй. өөрийн эрхгүй зогтусав. Тун яаруу дөхөж явсан илбэч эмийг хэн нэг нь түлхэн өнхрүүлэх шиг болоход цочин харвал цаанаас нь Бардай сэцний хөмхий зуусан догшин царай тодроод ирэх нь тэр.

Бүлэг 9
Насирбекийн хэдэн өдрийн өмнөх итгэл сүжиг алдрах тийшээ хандлаа. Нэг удаа бүр “Би дарсны эрлээс залхлаа” гэж ч хэлж үзжээ. Сүбээдэй ажиггүй инээж “Чи Бардай сэцнийг хараа биз. Тэр жанчуулсан ч оргож амжсан. Харин би чамайг жанчихгүй, шууд л цавчиж орхино” гээд илднийхээ хуйг алгадахад хөхүүн царайд нь аргагүй ажил хэрэгч төрх тодроод ирж билээ. Насирбект өмгөөлөх Жүчи хан хүү байх биш дээ. Үг дагахаас өөр яах билээ.
Цэргийн цааз сулрана гэхэд үүнээс илүү сулрана гэж лав байдаггүй байх. Хэвтүүл, хишигтнүүд л үүргээ эрхбиш оромдож байгаа бололтой. Зуутууд хээр гарч сургууль хийх нэрийдлээр тарж, ноёд захирагчид нь бөмбөг намнан зугаацаж, цэргүүд нь хад чулуугаар жимс, туулай эрэн цаг нөхцөөнө. Тэдний хэлэлцэх нь “Мэргид дутааж чадахгүй, довтолж чадахгүй. Бид Тогучар ноёнг хүлээж байна” гэнэ. Тэр Тогучар гэгч нь түмэн цэрэг аваад гарсан боловч намартаа ирэх эсэхийг хэн ч хэлж мэдэхгүй. Хамгийн жигшмээр явдал гэвэл зарим ноёд цэргээ аваад бүүр ууланд гарч одсон явдал. Тэд халуунаас зайлж байгаа биз гээд Сүбээдэй ер хэрэгссэнггүй.
Насир “дарсны гурав дахь аялалаас” буцахдаа мэргидийн харуултай мөргөлдөж, хөөрхөн дайтаад үзлээ. Нэг цэрэг гуяндаа жадлуулж, хойно явсан тэрэгнээс хоёр ваар дарс алдав. Энэ хохирлыг Сүбээдэй тоосон ч үгүй. Насирбекийн тулалдаанд омогшсон царайг эцэг нь хүүгээ өхөөрдөх мэт урихнаар ширтээд “Тэсч үз дээ, ханатал тулалдах цаг заавал ирнэ. Тэр цагт хоёр ваар дарсныхаа хариуг авахыг би танд найдна шүү” гэжээ. Тэр нэгэн өдөр “Манай заншлаач хорлогдов” гэсэн гуравхан үгэнд харуусан гутарч байсан нь мартагдсан бололтой. Сүбээдэй яриа хөөрөөтэй, илэн далангүй байх болжээ. Орой сэрүү ороход түүнийг өргөөндөө дуудаад загалмайтны аян дайны тухай яриулаад, өчүүхэн төдий зүйлийг ч гээлгүй лавлана.
-Шүтлэгээс болж нэгийгээ бурангуйлна гэдэг бол сайн хүний хийх үйл бус. Ерөөс энэ орчлонд жинхэнэ хүчтэн хэрэгтэй болжээ. Тэгвэл сая хүмүүс тайван амьдрах болно гэж Сүбээдэй урт ярианы эцэст дүгнэн хэлэхэд Насирбек:
-Тийм хүчтэн гарах уу даа гэж эргэлзжээ.
-Гарчихсан. Тэр бол Чингис хаан гэж Сүбээдэй итгэлтэй хэлээд: Хэрвээ Чингис хаан тушаавал би танай тэр Газрын дундад тэнгис хүртэл аялах л болно. Монгол цэрэг очсон газарт энх амгалан байдал өөрөө тогтоно гэжээ. Насирбек:
-Энэ аялалын байдал, журам надад тийм итгэл төрүүлэхгүй л байна даа гэж ёжлоход Сүбээдэй хөгжүүн инээж:
-Нүдний өмнөх өнгө дүрсэд бүү хууртагтун. Миний анд Зэв “Жанжин байх нь цэрэг байхаас юугаар хэцүү вэ?” гэж асуух дуртайсан. Та бол түүнд юу гэж хариулах вэ?
-Цэрэг бол зөвхөн тушаал биелүүлнэ. Жанжин тэр тушаалийг бодож олно шүү дээ.
-Жанжин ч бас хааны тушаалыг гүйцэлдүүлэгч шүү дээ. Энд тушаал гол бус. Зэв хэдлэхдээ “Цэрэг бол дайснаа алж ч болно, олзолж ч болно. Харин жанжин хүн бол ямагт аврагч байх ёстой. Энэ л хэцүү” гэдэг юм даа гэж Сүбээдэйг хэлэхэд
-Дайснаа аварна гэсэн үү? Хэмээн Насирбек гайхан лавлажээ.
-Тэгэлгүй яах вэ? Хамгийн гол нь дайснаа аврах гэж Сүбээдэй хариулаад Насирбек толгой сэгсэрч: -Үүнийг ч харин ойлгохгүй нь ээ гэхэд –Магадгүй гээд мөшийж билээ.
Бардай сэцнийг оргосны дөрөвдэх өдрийн оройхон цэргийн хүрээнд олноороо хэсүүчлэх болсон арилжаачдыг баатар өргөөнийхөө сөхөөстэй үүдээр харж байснаа гэнэт Насирбекийг дуудаж: -та хоёр хишигтэнийг аваад хүрээн дотуур шалга. Хээр морь хөтөлсөн, улаан нөмрөгтэй залуу хүн байвал шууд бариад ир гэж тушаажээ.
Хөгийн гэмээр энэ даалгаварыг аваад явж байхдаа Насирбек урианханы их жанжиныг согтуу байнауу даа гэж хардлаа. Гэвч хэрэг болгож авчруулсан тэр их дарсаа огт уудаггүй, нүхэн зооринд тэр хэвээр нь дарж хадгалдагийг мэдэх болохоор хөлчинө гэж итгэмгүй. Ашгүй удтал бидрэх хэрэг гарсан ч үгүй, хэдэн тавьтын цаадтай богино улаан нөмрөг хэдэрсэн толгой нүцгэн эр “намайг бариад ав” гэсэн шиг морио зуузайдан хээхийгээд зогсохтой учирлаа. Сайх эр огт эсэргүүцсэнгүй, тэднийг дагаж ирэв.
Сүбээдэй тэр залууг хэсэг сүрхий ширтсэнээ Насирбекийн зангаж:
-Яг мөн байна. Та тушаалыг дандаа сайн биелүүлэх юм. Одоо харьж амрагтун гээд мөнөөх залууг дагуулан өргөөндөө орчихжээ.
Хэрвээ Насирбек гучин настай байгаад, бас Саладины дэргэд ч юм уу, Мохаммед шахын шадар агсан бол иймэрхүү үл ойлгогдох тохуутай гэмээр тушаалыг хоёр удаа авахад эгдүүцэн уурлаж сүйд болох байлаа. Гэвч нас тогтож, нүд тайлсан болохоор “би бол хэрмэл хүн,хэрээ мэдэх хэрэгтэй” хэмээн өөрийгөө дарж сурчээ.
Энэ удаа тэр Сүбээдэйн өргөөг тэр нэгэн шөнийнх шиг тандах гэж биеэ зовоосонгүй. Тийм болохоор хэвтүүлүүд ч гарыг нь сийчих гэж айлгасангүй, энд ирсээр хуучин зуршлаа эрхэмлэх болсон тул цар дүүрэн будаатай хуурга зооглож, усан үзэмний шуугисан дарсаар даруулаад ороо засав. Гэвч тавтай нойрсох боломж гарсангүй ээ.


Бүлэг 10
Шамдгай өөрийгөө үхсэнээс дор бодож явлаа. Яагаад гэвэл түүнийг эмээл дээр нь даруулаад хүлчихсэн ажээ. Энэ бол мэргидийн цэргийн магнайн цуваа. Үүний араас Бутуул, Далтхар нарын захирсан хүчирхэг түмэн цэрэг шил даран дагаж яваа бөгөөд үүрийн үнэгэн харанхуйгаар Сүбээдэйн хүрээг дайран тэгшлэх учиртай. Тэгэж чадна гэдэгт Шамдгай итгэхээс өөр арга байсангүй. Дайсандаа итгүүлэхийн тулд Сүбээдэй баатар цэргээ задалчихсан байгааг тэр мэднэ. Дайрах өдөр, товыг нь тэр өөрөө мэдэгдэх учиртай билээ. Гэтэл мэдэгдэх нь байтугай…
Тэр өөртөө өчүүхэн ч сэтгэл зовсонгүй, ягирах яс, асгарах цус төдий юм. Харин түүнд найдсан жанжин хөөрхий, жанжиндаа итгээд нойрсож буй нэг түмэн халуун амь хөөрхий. Заналт дайсан нь түүний хажууд мөр зэрэгцэн явна. Тэр бол хамгийн эгзэгтэй мөчид илчилж, улмаар дайсанд барьж өгсөн Бардай сэцэн. Одоо тэр хүн санаандаа хүрэхэд хэдхэн цаг л үлдчихээд, Сүбээдэй жанжны хар тугийг булаагаад авчихсан мэт сэтгэл нь хөөрч, шарх сорвио ч мартчихаад яваа нь энэ. Ээ халаг.
Шөнийн сэрүүн сэвшээ хөлөрсөн нүүрийг нь илбэхэд Шамдгай хорсон цөхөрсөндөө эр хүний харам нулимсыг гаргаж, нүдээ анив. Хамаг бие нь бадайран чилэвч урьд өдрийн явдал нэгд нэгэнгүй үзэгдэж, сэтгэлийнх нь шаналгааг нэмнэ. Дарсны газарт Шамдгай, Бардай сэцнийг хараад гайхсан боловч тийм ноцтой явдал үүднэ гэж огт бодсонгүй. Сэлгүүцсэнд ондууцлаа гэж бодоод эмээж байтал Бардай сэцэн сэлмээ суга татан улаан нөмрөгт эрийг чавчиваас цаадах нь гарыг нь даган гулдайн ойчиход сая сэхээ авч, сэлмээ шүүртэл хоёр гурван мэргэд цэрэг дайрч ирээд агдлан барьж, атгаж явсан саарыг нь булааж аваад Бардайд өгчихлөө. Харамсаж халаглах ямар ч зав гарсангүй. Нөгөө эрийн хүзүү хоолой цусанд будагдаад хөдөлгөөнгүй хэвтэхэд нэг цэрэг жадаараа хатгаж үзсэнээ зовхийг нь нээж харчихаад -Үхчихжээ гэж хэлснийг санана. Тэгэхэд л ямаршуу аюултай алдаа хийснээ ухаарч босон харайхад Бардай сэцэн хүйтнээр инээж:
-Бүү сандар. Сүбээдэйд өөр элч олдоно гэж тохуурхаж билээ. Шамдгайг аваад гарахад дарс зөөгч, эзнийхээ хамт улаан нөмрөгт үхдэлийг хөлөөс нь чирээд цаашаа орж байсан.
Худу нарын хувьд Шамдгайг байцаах, өчиг авах хэрэг байсангүй. Бардай сэцэн бүгдийг нь нэг нэгэнгүй дэлгээд өгөв. Шамдгайг зориуд баганаас уясан тул энэ бүх яриаг арга буюу сонсч тэсч ядахдаа Бардай сэцнийг харааж зүхэн цамнаж байв. Энэ нь тус болохоосоо ус болсон бололтой, Бардай сэцэн тачигнатал инээж:
-Миний үнэн хэлсэн эсэхийг энэ тугч нотлоод өгч байгаа биз дээ гэнэ. Үнэхээр Шамдгайн харуусал хорсолд эргэлзэх хүн байсангүй ээ.
-Сүбээдэй та нарыг довтуулахыг хүсч цэргээ задалсан. Түүний эцсийн найдлага бол зөвхөн би байгаа юм. Энэ тугч /Бардай түүнийг ер нэрээр нь хэлэхгүй байгааг өсөрхөл гэж Шамдгай үзэж байлаа./ намайг өдөөх байсан. Тэгэхээд одоо түүнийг ердөө энэ шөнө л довтлох хэрэгтэй. Дахиад жаахан удвал Тогучарын цэрэг хүрээд ирнэ гэж Бардай агдан өгүүлж байлаа.
Бид урьхинд орно шүү дээ гэж Худуг хаширлахад
-Ухинд оруулахын тулд урхи байх хэрэгтэй гэж Бардай сэцэн хашгираад-Тугчийн хэл ирсэн үед л урхийг бэлтгэнэ. Эс тэгвэл манай харуул ажиглана шүү дээ гэжээ.
-Бардай сэцний зөв. Ийм завшааныг алдаж болохгүй гэж Гал хэлжээ. Гансран догшрох Шамдгайн дэргэд цааш ярилцахад хэцүү болсон тул Худу түүнийг хажуугийн өрөөнд оруулж вандан дээр хүлэхийг тушаажээ. Шинэ Гяндангийнх нь хана ороонго сүлжмэл байсан боохоор тэдний яриа Шамдгайд тодхон сонсдож байв.
-Алагдсан элч хэдийд Сүбээдэй дээр очих байсан бол гэж Худу асуулаа. Бардай сэцний хүнгэнэсэн дуу сонсдох нь:
-Миний явж ирсэнээр бол маргааш өглөө үүрээр болов уу, гэвч тэр арай хурдан довтолно гэвэл шөнө дүлээс наана очиж болох юм.
-Тэгэхээр Сүбээдэй ямар боловч энэ шөнө урхи зангаа бэлтгэж амжихгүй гэж үзэж болох уу?
-Бэлтгэх санаа ч төрөөгүй байгаа. Тийм отолт хийхэд цаг хугацаанаас гадна итгэлтэй мэдээ хэрэгтэй шүү дээ. Хэсэг байзнаад Худугийн бодлогоширсон намуухан дуу сонсогдлоо.
-Энэ бол бидний хувь заяаны эргэлтийн шөнө болж мэднэ. Болох ч байх. Эрхэм дүү нар минь өчүүхэн ч эргэлзээ бидэнд үлдэх ёсгүй.
-Тиймээ. Энэ уудаа Гал ярив. Түүний эрэмгий дуу хоёр ахынхаас эрс ялгарч байв. Бид энэ газар ирээд яг арван нэгэн жил болж байна. Гэтэл тогтнон суурьших хөрс олдохгүй хэвээр. Хэдий болтол Хүчүлүгийг царайчлах юм бэ? Хэрвээ бид Сүбээдэйн цэргийг дарж чадвал ойн иргэдэд итгэл төрнө. Тэнд дахин бослого дэгдээж болно. Эрчис мөрнөөс инэгш чөлөөтэй зорчих зам нээгдэнэ. Довтлох хэрэгтэй.
-Сүбээдэйн бодол тодорсон нь хамгийн гол юм. /Чулуун үгээ зөөж, тун удаах ярих ажээ/ Тэр нутгийнханыг өдөөхөөс эмээгээд биднийг довтолж зүрхлэхгүй байна. Хэрэв Тогучар юм уу, Зэвийн цэрэг ирвэл тэр арай шийдмэг хөдлөх байх. Тэр цагт бидний хүч мөхөсдөнө. Тэгэхээр энд түүний заншлаач сүйрснийг ашиглахаас дээр зам үлдэхгүй л боллоо доо.
Дахиад хэсэг чимээгүй болов. Бардай биеэ барьж цэнэсэн бололтой, хөндий дүнсгэрхэн дуугаар:
-Би зөвхөн өөрийн санаанд л тулгуурлав. Авах, эсэх нь та бүхнийг хэрэг. Сүбээдэй удтал ингэж задгай байхгүй. Биднийг хөдөлгөж чадахгүй бол хүрээгээ цэгцэлж орхино. Тэр цагт арай л хэцүү байх болов уу.
Тэгтэл тэдэн дээр өөр хүн ирэв бололтой, мэнд амраа мэдэлцэх нь дуулдахад Шамдгай чих тавин сонслоо. Эмэгтэй хүн дуугарлаа. Тэр дуу тун танил, тэр тусмаа өчигдөрхөн сонссон мэт санагдаад Шамдгай гайхлаа.
-Бардай сэцэнд итгэхгүй бол та бүхний мөхлийн шороо пурхийх нь тэрдээ. Үүлс хуралдаж аадар зөгнөвч түүнийг хөөх салхи хэзээд байдаг.
Шамдгай цочин чичрэв. Энэ бол нөгөө илбэч эмийн дуу байлаа. “Хөвгүүн чи ер бусийн хүн байна. Чамд энэ дарсны газар багадах юм. Чиний зүүн гарт үхлийн бугуйл, баруун гарт гал цацарсан илд байдаг юм байна” өчигдөр дарсны газарт сууж байхад илбэч эм түүнд ингэж хэлсэн билээ.
-За яахав. Аргыг аргаар. Тэд биднийг довтлуулах гэж хүссэн бол довтлое. Цэргийг хэн захирах вэ? Гэж Худу хэллээ.
-Би одсугай гэж Гал хэлэв.
-Би хошууч болохыг хүснэ./энэ Бардай сэцэн байв/
-Болтугай, Та хоёрт найман мянган цэрэг өгөе.
Чимээгүй болчихлоо. Гал, Бардай сэцэн нар зөвлөж байх мэт. Чингэтэл Чулуун:
-Энд цэрэг барих нь ашиггүй. Бүх хүчээ зангидаж довтолсон нь дээр. Үгүй бол болье.
-Би өөрийгөө хамгаалах гэсэнгүй. Ямар ч үед бэлтгэл хүч хэрэгтэй.
-Гэнэтийн дайралт шүү дээ. Бүх цэрэг морийг газар дээрээс нь улируулан хэрэглэхээс биш эндээс илгээх арга байхгүй.
-За тэгвэл бүх цэргийг авч морд.
-Харуул, хийгээд шадар отгийн мянган цэргийг үлдээ?. Нөгөө мянгатыг Бардай сэцэн авч магнайд гараг.
Шамдгай хорсон бачимдсандаа ванданг толгойгоороо нүдэв. Энэ чимээг анзаарсан бололтой хананы цаана мэргидүүд инээлдэв.
Энэ тугчийг би авч явьяа. Довтлон орохын өмнө тугчийнх нь тэргүүнээр тугаа тахивал Мэргидийн онгон баясах буйзаа гэх нь Бардай сэцний дуу мөн байлаа.
Тэгээд тэд гарч одоцгоожээ.
Шамдгайг вандангаас суллан авч гарахад их цэрэг хэдийнэ жигдрэн жагссан байв. Нар баруунш ялиггүй тонгойж, цэлмэг сайхан, мэргидийн туг хуар сэрэлзэж давтмал хуягаа зүүсэн Бардай сэцэн омог бардам хөндөлдөнө. Хос илд зүүчихэж. Мөн гайхуулав аа. Нэг нь өөрийнх нь мөн байхыг Шамдгай таньж, эсэн мэнд атлаа зэвсгээ алдсандаа гутарсан нь тоймгүй. Очиж, очиж өөрийнхөө илдэнд хороогдох нь ээ. Нурууных нь шархыг эдгээх гэж Шамдгай үнэн голоосоо хичээсэн юмсан. Ингэх л гэж хичээж дээ. Яг хөдлөхийн өмнө Гал давхиж ирээд Бардай сэцэнд:
Абжай хатан тантай хамт тэргүүн эгнээнд дайтахыг хүсчээ. Ардаа авагтун гэхэд Бардай ёслоод:
-Хүчүлүг ханы хатан дайчин хүн гэж сонссон. Надад түшиг болох буй за гэжээ. Шамдгай тэр хүнийг харвал зэгзгэр гоолиг биеийг нь аг барьсан гоёмсог зүймэл хуягтай агаад уран цоолбортой алт шармал дуулганыхаа саравчийг нүүрээ битүүлэн буулгасан тул үл танигдах, гэхдээ эм хүн гэдэг нь мэдэгдэх нэгн ажгуу.
Магнайн содон урт иштэй хөх хиурыг нэгэнт сажлахад хойш хойшоо мянгат бүрийн эхэнд байх ижил хиур хөдөлж, улмаар их цэрэг замдаа гарлаа.
… Харанхуй болохын өмнө л нэг удаа ганц мөчийн төдий зогсож, эмээлээ авч морьдын нурууг амрааснаас өөрөөр саатаагүйг бодоод одоо Хөвөө голд тун дөхсөнийг гадарлаж, Шамдгайн нуруугаар хүйт даалаа. Хотул хаан шиг хоолойтой бол хашгирахсан даа.
Түүний зовнилийг гадарласан аятай хэн нэг нь шүргэн хүрч ирээд урагш нь таслан хөөх шиг болов. Харанхуйд Бардай сэцний дуулганы хэлбэрийг бүрэг бараг таньсан тугч цэрэг тэр хоромд өөрийн эрхгүй цочиж “Ингээд дуусах нь гэж үү” гэсэн хоолой хорсгом жихүүн бодол харван орж иржээ. Тэгтэл…

Бүлэг 11
Насирбек Сүбээдэй баатрын өрөөнд дуудагдаж, орж ирээд багагүй гайхлаа. Баатар бүрэн хуяглаж, зэр зэвсгээ зүүгээд царайд нь дарж далдалшгүй баяр жавхлан, бас түгшүүр зовнил хослон тодорч байв.
-Та энэ шөнө бас л унтахгүй нь. Гэвч шанд нь сайхан зүйл үзэх вий. Тийшээ зогсож, олон өдрийнхөө эргэлзээг бага ч атугай тайлагтун гэж Сүбээдэй хэлээд эл найрсаг бадлаа тэр дороо арилгаж хоёр жигүүрлэн зогссон дарга нараа ширүүн харж:
-Бурундай илтгэгтүн гэлээ.
-Ууланд байгаа хоёр мянгат байрлалаа эзэлсэн. Мэргидийн хэсүүл хийгээд суурин харуулийн сүлжээ замыг тогтоож, халах сэлгэх цагийг гаргасан. Дохио өгмөгц Терликун сууринаас нааших бүх харуулыг хомроглон баривчилж ирэхэд бэлэн буй гэж Бурундай айлтгалаа.
Сүбээдэй баатар ширээн дээр газрын зураг дэлгэхэд мянганы ноёд ойртон очиж, тойрон зогслоо. Насирбек тэр зургийг ихэд шохоорхоно. өнгө ялгаж, уулын өндөр нам, даваа гарц, зам харгуйг тэмдэглэсэн нь ялгуум тодорхой, хот суурин тарианы газар, худаг, булаг ч бүгд эндээс мэдэгдэх бололтой.
-Бурундай сонс. өөрийнхөө газрын дээсийг тогтоож ав. Дохиог эндээс түүдэг галаар өгнө. Мэргидийн хорооноос Хөвөө голын гарам чиглэх замыг хичээж цэвэрлэ. Нэг ч хүн үлдээж болохгүй. Төмөр тэргүүд тулж ирмэгц тэндээс байлдах жагсаалыг жагсаа. Буу гурав дуугарахаас нааш сацлан харвах ба алалдан орохыг хориглоно. Гагцхүү сүр үзүүлэхийг сайтар хичээ. Одогтун. Гэж Сүбээдэйг хэлэхэд Бурундай ёслон гарч одлоо.
-Нэмэгт илтгэ.
-Тэрэг жагсаах өндөрлөгүүдийг товлосон нэг цагийн дотор багтаан аваачих болно. Тэрэг бүхэнд гал харвах ба сацах оньсийг бэлэн болгосон. Дарь, шүү, өнгөт гал гаргах үртэс цөм хангалттай.
-Болжээ. Даруй одож тэргийг дөрвөн зүгт байрлуул. Буу нэг дуугарахад гал сацагтун, бас өнгөт галыг үүсгэ. Буу хоёр удаа дуугарвал гал харвана. Гурван удаа дуугарвал байлдааны цэнэгээр харвах хэрэгтэй. Дохиог бүү алдаж эндэгтүн.
Мянганы ноён Нэмэгт зарилгыг хүлээн авч одлоо.
-Урианханы дөрвөн мянгат, харлуг, алимарын мянгатууд цаазыг сонс. Энэ бол гээд Сүбээдэй зураг дээр хатгаж: Чүй мөрөнд тулсан Илийн Алтайн шувтрах Хар үзүүр уул. Манай хүрээнээс өрнөш арван хоёр бээр зайд бий. Энэ уул Бестиш хөндийг эмжинэ. Ууланд та нар бүгэх болно. Аль болох их дэлгээ жагсаалаар тэлэгтүн. Мэргидийн цэрэг хөндийд орж ирээд амсхийж жагсаалаа эмхэлнэ. Энэ үед өрнөд, жигүүрээ тэлж, дайсны араар ороогоод энэ шугуйд тултал гурван цувраа байдлаар эгнээгээ жигдрүүлж авах ёстой. Эхний буу тавихад төмөр тэргүүд гал сацна. Та нар өөрсдийн эзэлсэн байрлалыг илэрхийлэн, хүрэлцэхүйц бамбар ноцоон, уухайлж дэмжигтүн. Буу гурав дахиа дуугарахад сая довтлон орж болно.
Мянганы зургаан ноён захиаг хүлээн цэргээ бэлтгэхээр цувран гарлаа.
-Тэвэг ноён чиний хариуцсан үйлс бэлэн үү?
Алдарт жанжин Хуйлдарын хөвгүүн, мангудын гавшгай мянганы ахлагч, шаантаг шиг чийрэг тэвхгэр эр урагш гарч: Бүгдийг ёсоор болгосон. Энэ өдөр хүрээнд ирсэн бүх арилжаачдыг саатуулсан. Тэд тайван тохитой газарт таны зарлигийг хүлээж байгаа гэвэл Сүбээдэй:
-Тэднийг өглөө болтол байлга. Бас хүрээний эргэн тойрны таван бээрт байгаа бүх хүмүүсийг эр, эм харан, ноён гэж ялгалгүй албадан саатуул. Хүрээний амар амгалан хийгээд, мэргидэд хэл болох бүхий л шижмийг таслах нь чиний үүрэг мөн. Дариу одогтун.
Тэвэгийг гарсаны дараа өргөөнд Сүбээдэй, Насир хоёроос гадна уйгарын мянганы ноён Барстегин, гавшгай зуутын ахлагч Аругчу нар л үлджээ.
-Барстегин та энэ газрыг сайн мэдэх тул цэргээ хувааж, найдвартай хүмүүсээр захируулан төмөр тэрэгнүүдийг хамгаална. Тэрэгнүүд газрын өндөр хийгээд бартааг аван байрлах болохоор мэргидүүд зоргоор халдаж чадахгүй. Гэвч тэд бууж өгөхгүй бол урагшлах болно. Тэр цагт Нэмэгт лүгээ хавсран ор. Гурав дахь буун дуу эцсийн дохио. Бусад дохио, тэмдэг хуучнаараа буй гэж Сүбээдэй заалаа.
Барстегин гарч одов.
Олон анги, багийг улируулан зарж илгээж энэ ажилд нэг бүтэн мөчийн төдий ч хугацаа орсонгүй. Их бага тулалдаан, өрнө дорнын олон жанждыг үзэж өнгөрүүлсэн Насирбекийн нүдэнд Сүбээдэй дахин томорч, товойж харагдлаа. Харин үүнийгээ баатар анзаарсангүй, Ауругчуг дуудаж:
-Чиний зуут намайг дагаж одно. Галын хэрэглэл ба дуут зэвсэгийг сайтар базаа. Туг хиур, харанга, бүрээг шалгаж, хэрэглэх үед саатахад бүү хүргүүл. Зарч нарын хөтөлгөө морьдыг үзэж, нуруугаа холгосон, доголсон нь байвал солиул. Шилмэл агтыг чиний мэдэлд өгсүгэй гэж тушаалаа.
Сүбээдэй хэдэн хором нам гүм зогсов.
Төвлөвлөсөн цохилтынхоо уялдаа холбоог тэрбээр сүүлчийн удаа нягтлан тунгаахдаа өчүүхэн төдий ч эргэлзээтэй газар байвал бүгдийг нь зогсоож дахин эхлэхэд бэлэн байх мэт харагдана. Тэгээд тийм дутуу хүтүү зүйл олоогүй бололтой царай нь эерүү болж, агсаргаа чангалаад шөнийн чийгнээс хамгаалах нарийн цэмбэн хивнэгээ хөдөрч бүчлэх зуур Насирын зүг мишээсхийж:
-Одоо хамаг хүндийг жанжин, цэргүүд маань үүрч гарах боллоо. Чи надад хань болж, энэ шөнийн сонин үзмэрийг харж цэнгэгтүн. Алалдах цаг тулваас хамгийн хүнд газарт чамайг илгээнэ гэдгээ амлая гэжээ.
Насирбек баярласнаа илтгэн гүнээ мэхийн ёсоллоо.
Тэрбээр энд үүнээс илүү үүрэг оногдохгүй гэдгийг одоо сайн ойлгох болжээ. Хажуудаа сонирхогчгүй байх нь хамгийн суут жанжинд ч атугай заримдаа гомдолтой санагддаг байж магадгүй юм.
-Бидэнд бас нэг хань бий шүү гээд Сүбээдэй дэнгийн цутгамал суурийг хуягныхаа ханцуйвчаар хөнгөхөн шүргэхэд ялдам цангинасан дуу гарч, төдөлгүй аян дайны гэмээргүй хөнгөн хувцастай залуу орж ирлээ. Хэдийбээр улаан нөмрөг, тасамтай богино дээлээ сольсон ч түүнийг саяхан өөрийн биеэр дагуулж Сүбээдэй баатарт учруулсан нөгөө толгой нүцгэн залуу мөн гэдгийг Насир танилаа. Энэ удаа залуу тов маягтай ширмэл эсгий малгай духдуулсан байв.
-Энэ хүн бол онходын Чигчидэй. Хэргэм цол нь мянганы ноёноос хэтэрсэн боловч одоохондоо олонд зарлаагүй, албат хөрөнгөө ч эзэмшихээс түдгэлзэж байгаа хүн дээ гэж Сүбээдэйг хэлэхэд энэ бүхэн хошигнол гэдгийг ойлгуулах маягтай Насирбекийн өөдөөс нүд ирмэн дохих мөртөө Сүбээдэй баатрыг зэмлэнгүй харав.
Урианханы жанжин царайгаа төв болгож:
-Насирбекээ, Чигчидэй нас залуу боловч үзсэн сурсан нь их, хийж чаддаг нь бүр ч илүү байж магад. Онход хөвгүүн минь, намайг битгий харцаараа шавхуурдаад бай. Би хэтрүүлэхгүй гээд Насирбекийг анхаар гэсэн бололтой, дунд хуруугаа нийлүүлэн огцом зангаж:
-Чигчидэй бол Толуй эзний шадар, хөвгүүдийнх нь багш билээ. Энэ хүн ойрын хэдэн жил тангуд, жүрчин, кидан иргэний дунд байж буруу сурталт ноёдынх нь зүрхийг үхүүлсэн тул түр наашаа зайлж ирээд байгаа юм. Цаашид нангиадын Сүн улстой тоглох хол бодлого дэвсгэрлэж яваа. Миний бодоход өмнөд далай ч бас манай онход залуугийн хүрээд зогсох газар биш. Энэ бүхнийг ярьсаны учир гэвэл Насирбек чи энэ аянаас буцаж Хархүрэм буух хүртэлд Чигчидэйтэй нэгэн гал болж яваад төрөлх нутаг ус, хүн зоныхоо тухай сайтар ярьж өгвөл сайн байна. Багдад, Басра, Еруслим, Али-Искандери, Ром гээд агуу их хотууд, суу зальт Саладин, хүчирхэг нутагт Иннокентий, англи норманы Арслан зүрхт хааны тухай ер нь бүгдийн тухай бид сонсч авах хэрэгтэй. Үүний тулд би та хоёрыг уулзууллаа гээд хоёулан өөд ээлжлэн харахад Чигчидэй эхлэн урагш алхаж, Насирбек тосон гарав. Тэд харилцан ёслохдоо бие биеэ сонирхон ажигласныг өгүүлэх юун.
Насирбекийн хувьд онход залуугийн цэх шулуун харц, энгүүн элэгсэг байдал таатай санагдсан бол Чигчидэйд сирийн удамт баатрын уй шингэсэн хөнхөр нүдний харц, буурал суусан өтгөн хууз, нэг хоёроор ч зогсохгүй сорвитой уудам магнай нь нэн өөр ертөнц нээгдэхийг бэлгэдэх мэт сайхан сэтгэгдэл төрүүлж билээ.
Аругчугийн зуут, Сүбээдэйн цэргийн сүлдийг дундаа залан хөдлөхөд харанхуйн дунд эзэнгүй мэт эл хуль оргисон хүрээ дүнсийн хоцорлоо. Гэвч энд соргог хорчингууд нүд ирмэлгүй солбицон тойрсоор, мангуудын цөс ихт дайчид хулгана, зурмын гүйлдэхийг ч алдалгүй ажиглан эргэцэж байгааг тэр бүр үл мэднэм зээ.

Бүлэг 12
…. Гарынх нь хүлээс алдуурсанд гайхсандаа Шамдгай золтой л морио давирчихсангүй. Гэвч сүүлийн өдөр хагасын алдаа эндэгдэл нь даанч хэтэрсэн тул дахин болгоомжгүй алхам хийхээс айж, гараа тэрүүхэндээ хөдөлгөн чилээг нь гаргаж, юу болохыг хүлээв.
Чихэнд нь танил хүнгэнэсэн дуу, тэгэхдээ энэ удаа тун намуухан хэлэх нь:
-Гараа урдаа ав гэнэ.
Шамдгай өдөржин, шөнөжин хүлээнд хөшсөн мөрөө болгоомжтой тэнийлгэн, гараа зугуухан өвдөг дээрээ тавив. Хуруунд нь хүйтэн төмөр хүрэхэд бараг зөн совингоороо тосон авбал .. саран зэв байх нь тэр. Дөнгөж л мэдээ орж буй хурууныхаа өндгөөр саран зэвний онгинд наалдсан үзмийг гайхан тэмтрээд Шамдгай баярлах, гомдохын алиныг мэдэхээ болив. Сүбээдэй баатрын хэлснээр яг л хоёр үзэм, тэгэхдээ тун ч анзаарамгүй наалдсан нь үл мэдэх хүнд бол салан палан хүний л хийсэн хэрэг шиг санагдахаар ажээ. Тэгээд энэ зэвний эзэн Бардай сэцэн гэж үү?
Мөн гэдгээ нотлох гэсэн мэт мэргид эр дахин налж, саран зэвээ шувт татан авах мөртөө:
-Алмайралгүй сонс. Хөлийнхөө хүлээг тайлах хэрэггүй. Орчин тойрноо сайн ажигла. Буруу талын урд ганзаганд чинь бугуйл бий. Илдийг дөрөөнд хавчууллаа. /үнэхээр зөв талынх нь хөл гөлөм завсраар овортой юм шургуулах мэдэгдэв. Бардай сэцэн тун адгуу түргэн шивнэнэ/ Чи намайг хамгаална. Абжай хатныг алдалгүй хар гээд гэнэт ойртсон шигээ холдов. Шамвгай өчүүхэн сэхээ орж, эргэн тойрноо харвал тэр бусдаас арай онцгойдуу тасарсан бололтой. Амгай шажигнан, гөлөм дэрхийхийг сонсвол мэргид цэрэг түр амсхийж буй бололтой. Хэдий олон цэрэг байгаа боловч чимээ шуугиан бага байх нь аргагүй л туршлагатай дайчид гэдгийг сануулна. Шамдгай юуны өмнө илдээ сэм авч, хормой дороо авчран дарж авлаа_ Зүүн гараараа тэмтэрвэл үнэхээр нарийн суран бугуйл ганзагаар даруулаастай байх ажгуу. Дүрвэд залууд энэ нь илдтэй нь тэнцэх хүчтэй зэвсэг юм. Шамдгай ганзагны зангилааг барьж, тайлах дөрийг нь мэдсэний дараа эмээл дээрээ цэгцэрч бараг гурван өдрийн дараа анх удаа уужуу амьсгаа авав.
Яг энэ мөчид фуу дэлбэрэх сүртэй чимээ шөнийн нам гүмийг цочоон дуурсав. Фуун дуутай уралдан эргэн тойронд гал маналзан үүрийн үнэгэн харанхуйг бараг өдөр шиг гэрэлтүүлээ. Мэргид дайчид яаран мориндоо мордож, олом жирмээ сулласан төдийгүй морьдоо амгайвчилж өвс хазуулсан хүмүүс бүр ч тэвдэж байгаа нь огцом огцом гялалзах галын нөлөөнд тодхон харагдана. Ямаршуухан газар ирээд байгаагаа баримжаалж чадаагүй хүмүүст энэ хөндий тун давчуу харагдсаны зэрэгцээ эргэн тойрны бүхий л өндрлөгт гал,дарь, шүү маналзах нь зайгүй бүслэгджээ гэсэн цэрэг хүний цээжинд байнга явдаг айдсыг сэдрээж улам улам хөөргөдөн дэвэргэнэ.
Шамдгайд энэ бүхнийг сонирхон сатаарах зав байсангүй. Эзнээ эрэв. Ашгүй Бардай сэцэн ойрхон зогсоно. Тэрбээр Шамдгайг мартсан бололтой, цаашаа хэн нэгнийг эрэн хараачлах аж. Шамдгай эргэн тойрноо ажиглавал алтан дуулгат зэгзгэр хатан ер үзэгдсэнгүй.
Хоёр дахь фуу нижигнэлээ.
Галт буудлага улам ширүүсч, одоо бүр нүд гялбам цагаан, үхлийн гэмээр зэвүүн саарал өнгөөр ч цахилах болов. “Дагагтун” гэсэн дуу эхлээд тэр нижигнээн дунд сулхан сонсджээ. Удалгүй үй олон эрс дуу нийлүүлэн “Дагагтун”, “Дагагтун” гэж дуудахад харанхуй улам ч давчдах шиг, дээр нь харанга хэнгэргийн жигдхэн бөгөөд хатуу сүрлэг хэмнэл, илдээр бамбайгаа дэлдэх харих дуу нэмэгдэж бүр ч тэсгэлийг алдуулмаар болоод ирлээ.
Урт хүзүү, өргөн хэнхэдэгтэй нүд гялбам цагаан араб угсааны азарга унасан эр хажуугаар нь дүүлэн өнгөрөөд холгүй довон дээр гарч гараа өргөхөд Гал гэж Шамдгай таньлаа. Одоо энэ хүн, энд юу болохыг шийдэх нь гэдгийг Шамдгай ойлголоо. өнгө солибсон цацраг буудлагын гэрэлд Гал ноёны залуухан шийдмэг царай үзэсгэлэнтэй атлаа догшин сүрлэг харагдлаа. Энэ хүн одоо “Үхэн байлдая” гэж уриална гэдгийг Шамдгай гэнэт ухаарч, нуруугаар нь могой гулсах шиг хүйт оргин үс нь бослоо. Хэрвээ Гал ноён уриалбаас энэ хөндий цусан намаг болно. Гэхдээ зөвхөн мэргидийн зоригт залуусийн яс, цусаар хучигдана гэдгийг тааварлахгүй байх аргагүй. Отолтонд орсон цэргийн дайралт бол тулалдаан биш цуст хядлагыг л өдөөдөг нь тогтсон жам. Төмөр тэрэгнүүдэд хэдий чинээн их дарь, шүү, бөмбөг байгааг эд нар яаж мэдэх билээ.
Бардай сэцэн нумаа энгүүхнээр сугалж, тамшаалгаж байхыг Шамдгай ажиглав. Энэ гэмгүйхэн хөдөлгөөн хэний ч хар сэрийг хөдөлгөсөнгүй. Үнэндээ хардахаар сөгөөтэй хүн ч ойр орчинд лав байсангүй. Цөм догдлон царай нь цонхийгоод Галыг ажих мэт. Урт өргөн нь үл мэдэгдэх хөндий битүү амьсгалд давчдан тэр чигээрээ нүжигнээд бүсэлсэн цэргүүд “Дагагтун” гэсэн шуурдлага үе үе жижигнэн уул, завыг дүүргэнэ.
Гал дөрөн дээрээ босоод уртаар амьсгаа авав. Аль болох олон хүнд дуулдахын тулд ингэж байж л чанга дуугарахаас биш яахав. Гэвч энэ хором түүний болоод мэргидийн нэг түмэн цэргийн хувь заяаг хоёр тийш нь шийдээд өгчээ. Зэрлэг зөгий мэт сум шунгинах нь бүүр түүр дуулдаад мэргидийн залуу ноёны толгойгүй цогцос эмээл дээрээ нэгэн хором хачин зэвүүн аймшигтай тогтсоноо буруу талруугаа гулдай ойчлоо. “Бардай сэцэн харвачихлаа. Саран зэвээр л ингэж харвана” гэж хирдхийн бодсон Шамдгай одоо л эзнээ хамгаалах цаг болсоныг ухаарч илдээ суга татаад морио давиран урагшлав. Энэ хооронд Бардай сэцэн хэдийнээ байраа сольж амжжээ. Шамгай түүний хонгор морины нь цайвар сүүлээр баримжаалан дөхөж очтол Бардай санаанд багтамгүй царгиа тод дуугаар:
-Мэргид ах дүү нараа. Дагаар орье. Гуравдахь дуугаар үхэл ирнэ. Галт үхэл ирнэ гэж хашгирлаа.
Саяхан удирдагчаа алдаад эмх журмаа тогтоож амжаагүй байтал цэргийн гол эгнээнээс цойлон дуулдсан энэ уриа олонхийг бүрмөсөн балмагдуулав_.
“Дагагтун”, “дагагтун” гэсэн шургуу дуудлага цөхрөлтгүй нижигнэж, буудлагын хоорондох зай улам ойртсон нь үхлийн тулалдаан эхлэх гуравдахь буун дуу юу юугүй нүргэлэх гэж байгаа мэт сэтгэгдэл төрнө. Эцсийн эцэст эргэлзээ, хүчирдлийг арай гэж даван туулсан “Дагаар орое доо” гэсэн цөөн хүний дуу сонсогдлоо. Бардай сэцэн царай цонхийж, уруулаа тас жимийчихсэн байв. Хоёр гурван хормын дараа “Дагаар орое” гэсэн чимээ арай хүчтэй сонсдож, эгшин бүрт олон олныг дагуулж чангарлаа. Энэ санаа орчны битүүлэг нууцгай аймшигт эгшинтэй давхцаж, зайлшгүй, зайлшгүй гэсэн нэгэн ухамсар өөд өөрийн эрхгүй татах ажээ.
Бардай сэцэн морио гуядан ухасхийж, нэгэн зуутын ноёны дэргэд очоод:
-Тушаалыг дамжуул. Бүгд тугаа хая. гэж зандарлаа. Зуутын ноён эргэлзсэн боловч тэрбээр Бардай сэцнийг огт танихгүйн дээр мэргид цэргийн ахлах тушаалтны тэмдэг болох дуулганы гурван багц соновторыг нь үзээд арга буюу тушаалыг давтан хашгирлаа.
Бардай сэцэн “Тугаа хэвтүүл” гэж тушааж болох л байв. Энэ нь ийм эмзэг агшинд арай эерүү сонсогдож болох талтай. Гэвч “Хая” гэж тушаах нь огцом тас цохих хүчтэй үг учир үр дүнг нь хурдан үзэхэд илүү нөлөөтэй ажээ. Тугаа хаягдсаныг үзсэн цэрэг эрийн сэтгэлд тушаалаас ухрав гэх буюу нэр төрөө алдав гэж халшрах төрөлх ухамсарын сүүлчийн тулаас унадаг юм. Нэг хүнд энэ тушаал ингэж тусдаг бол их цэргийн хувьд бүр ч эмгэнэлтэй болно. Анги бүрийг ялгаж, өмнө хойтийг чиглүүлсэн ухрах давшихыг тодорхойлж, хүнийх, өөрийнхийг илэрхийлдэг тэр олон туггүйгээр түм ч бай, мянга ч бай эгээ л ялгаагүй сүрэг морьтон, сайндаа илд, саадагтай эрчүүд төдий юм. Тийм мянган хүнтэй байлаа гэхэд эрэмбэ сахилгатай зуун цэргээр үлдэн хөөж болно.
Мэргидийн туг, хиур, дараа дараагаар унаж байгааг Бардай сэцэн сэрэмжлэн харж байв. Энэ зуур Шамдгай эзнээсээ баахан холдсон ч өгсөн үүргийг нь умартсангүй. Гэнэт хажуугаар нь нэгэн морьтон ааг амьсгаагүй өнгөрхөд цөөрч байгаа галт сумны гэрэлд дуулганы нь алтан өнгө гялбасхийж, Шамдгайг цочоов. “Абжай хатан” гэж тэр түгшин бодоод эзэн нь зөвхөн энэ хүнээс л сэрэмжил гэж захисныг саналаа. Бардай сэцэн туг зэвсгээ хурааж байгаа цэргүүдийг ажиглан алгуур цаашилж байсны дээр уул завсарлаагүй төмөр тэрэгнээс гал харвах нь бараг зосгссон тул энэ их үймээн дундуур зүтгэлэн давхиж байгаа ганц морьтныг цэргүүдийн хэн нь ч хориглож саатуулахыг хүссэнгүй. Тэдний хувьд дор бүрнээ санаашран зовних учир шалтгаан мундахгүй байснаас ч тэгсэн байж болно.
Абжай хатны чийрэг гартаа унжуулсхийн барьсан нарийхан мисир болд илдний үзүүр хэний цээж рүү чиглэхийг ганцхан Шамдгай л мэлэж байлаа. Тугч цэрэг бугуйлаа авч нэгэнтээ далламагц шидэж орхив. Суман могой мэт дүүлэн исгэрсэн бугуйл нь хүрэх ёстой газраа хүрмэгц Шамдгай морио давиран эргүүлэв.
Ардаа дөрөө гөлөм тачигнаж, битүүхэн лүг хийх чимээ сонсч, Бардай сэцэн цочин эргэвэл цээжээрээ бугуйлдуулсан Абжай хатан эмээл дээрээсээ татагдан илдээ алдсан боловч өндийн суугаад чивчирсэн бугуйлаа суллах гэж оролдож байв.
-Алив дайчид аа. Энэ хүнийг хүлж орхи гэж Бардай сэцэн тушаахад гайхалзан зогссон хэдэн мэргид эр ухасхийж, золгүй хатныг эвтэйхэн боогоод тавьчихлаа.
-Шамдгай, чи миний аминд орлоо. Одоо бид эзэн, зарц бус болов гэж Бардай хэлээд эргэн тойрноо харж, Чи Абжай хатныг хамгаалан хүрээнд аваач. Удахгүй үүр цайх нь. Энд ч ажил гэж ундарна даа гэжээ.

Бүлэг 13
Үнэхээр ч тэр өглөөний хувьд ялсан, ялагдсан хэн хэн нь тэр тухайгаа эргэцүүлэх завгүй хөдөлцгөөлөө. Сүбээдэй урианханы дөрвөн мянган цэргийг авч Галын шадар цэргүүдийг мөшгин Терликун хороо руу шууд одсоны дараа олзлогсодыг цэгцлэн, хураасан туг, зэвсгийн хамт хүрээнд авчрах албыг Бардай сэцэн дааж хоцорлоо. Үүрийн үнэгэн харанхуйгаар өөрсдийг нь тэгтэл айлгасан төмөр тэрэгнүүдийг газрын намд буулгахад туслах гэж энэ үед нэгэнт олзны хүн болсон Далтхар баатар хүссэн боловч Бурундай ноён одоохондоо мэргидүүдэд ийм итгэл хүлээлгэх болоогүй гэж үзсэн байжээ.
Нар цухуйх үед цуваа сая жигдэрч мананд умбасан шовх чулуун уулсын хормойг даган хөдлөв. Бардай сэцэн, Тэвэг хоёр газар хэмжиж, мэргэд нарт буудал зааж өгөөд, сэрэмжлэх бага сага хамгаалалтыг гүйцээсний дараа тэдэнд амь зуулгаа эрхлэх цагийг нь гаргаж өглөө. Орой болохын хирд Аругчу ирээд “Терликун хороог нэгэнт эзэлсэн. Худу, Чулуун нар цөөн ураг саднаа авч Хивчаагийн зүг оргосон. Мэргидийн ар гэр, отог хүрээг тэндээс шууд Балхаш нуурын зүг аялуулах болсон. Тэр цувааг урианханы мянгатууд авч одно.” гэдгийг дуулгав. Аругчу, Бардай сэцнийг сэжиглэнгүй харж:
-Уг нь энэ бүх тушаалыг би уламжлах уу, байх уу гэж бодсон билээ. Чамайг оргож явсанаас хойш би зүн дээр суусан шиг байж, тэр нэгэн өдөр дарсыг чин хүртсэндээ мөн ч их харамссандаа гэвэл Бардай өөдөөс нь мөн нухацтай харц зөрүүлж:
-Эзнээ муулах гэдэг надад ямар олиг байх вэ? Гэвч чамайг надад талтай үг хэлэх вий гэж илүү их айж байсан юм шүү гэж хариулав.
Хоёр дайчин эр толгой сэгсрэн мушилзаад, салахын өмнө Бардай сэцэн:
-Хүчүлүгийн хатныг хэрхэн тухай эзэн юм хэлэв үү гэж асуулаа.
-Баатар маргааш өглөө ирнэ. Тэр цагт өөрөө тогтоон шийдэх буй заа. Энэ хооронд түүнийг тухалдуулахгүй байлгавал барав гэж Аругчу тоомсоргүй хариулжээ.
Харин Шамгай, Бардай сэцэн хоёрын уулзалт арай хүнд байлаа. Шамдгай хүрээнд түрүүлж ирээд Тэвэгийн гарт Абжай хатныг тушаасны дараа чөлөөтэй болсон ч ийш тийш хөдөлсөнгүй. өм цэргүүд Сүбээдэйг даган Терликун өөд одсон болохоор хүрээнд хэлэлцэх хүн ч байсангүй, дэмий л хуучин галынхаа дэргэд сууж бодлогошров. Дөрвөн өдрийн нүсэр чирэгдлийн дараа бүх юм сайнаар дууссан боловч сэтгэл нь тайван бус, хэн нэгэнд хууртсан мэт гол нь горойн эмзэглэх ажгуу. Мэргидийн олзлогдсод ирэхэд тэр Бардай сэцний барааг харлаа. Мэргид эрийн шарх анисан юм уу, эсвэл ялалтынхаа баяр бахархалд өвчнөө анзаарахаа болио юу, өдрийн турш нааш цааш давхин хоёр хүрээний хоорондох түмэн эхт ажлыг амжуулахдаа ер алжааж цөхсөн янзгүй байв. Түүний энэ төрх байдал Шамдгайн анхны бодол хйигээд Сүбээдэй баатраас авч байсан эрхэм нууц захиа даалгавартай дүйх юм даанч үгүй тул тугч эр өөрийнхөө тухай аргагүй эргэцүүлэн бодоход хүрчээ. өөртөө арай ч хатуу ширүүн хандсан байж магадгүй, юун гэвэл Бардай сэцнийг орж ирэхэд Шамдгайн царай тун тааруу байлаа. Залуу цэргийн сэтгэлд юу эргэлдэж байгааг гадарласан Бардай сэцэн хянуур байж, эхлээд юуны өмнө насны ах, зэрэг дэвийнхээ илүүг ашигласан нь дээр гэж бодлоо.
-Шамдгай бос. Би асартаа оройн хоол бэлтгүүлсэн. өм цэргийнхэн өнөөдөр ирэхгүй. Энд уйдаж суухаар надтай нэгэн оройг өнгөрөө гэж тэр тушаах аясаар өгүүлэв.
Шамдгай дурамжхан өндийлөө.
Сэтгэлд хөндүүр эл хэдэн өдрийн сүүлийг мушгисан оройн зоог хэн хэнийх нь сэтгэлийг ялигүй уужрууллаа.
Бардай сэцэн тугчийн бодлогоширсон хүүхдэрхүү царайг өрөвдсөн шинжтэй харснаа аяныхаа богцыг уудлан урт хүзүүтэй гялалзсан ваарыг сугалж, үйсэн бөглөөг нь мултлаад:
-Энэ бол Сүбээдэй баатрын хэд хоног хүч тавьж цуглуулсан дарсны дээж. Үзмийн дарс гэгч уг чанар нь согтоохдоо бус уйссан сэтгэлийг найрсуулахдаа байдаг юм. Тийм учраас дүү минь чамтай хэдэн цом суулахыг би өөртөө зөвшөөрлөө гээд Шамдгайгаас хариу хүлээсэн ч үгүй, үндсэн ташаар мэлтэлзүүлэн хийж өгөв. Сүбээдэй баатрын нэрийг сонсоод Шамдгайн сэтгэлд ахиад эвдэрч, мэргид эрийн зүг өчүүхэн ёслоод дарсыг дуустал уучихлаа.
-Амьд явах сайхан гэж Бардай сэцэн уртаар шүүрс алдан хэлснээ –Гэвч бид амьдрахын тулд өөрийгөө өдрөөс өдөрт хурцлан илээж байдгыг санах хэрэгтэй. Амьдрал гэдэг маань уртаашаа цаг хугацаагаар, өргөөшөө бол зүтгэл, тэмцэл, төлөөсөөр хэмжигддэг юм шүү. Цаг хугацаа заавал өр төлөөсийг шаардана. өр төлөөс буюу зүтгэл тэмцэл багасах тусам амьдрал төдий чинээ үнэ хүндгүй болж, зөвхөн цаг хугацаагаар л хэмжигдэх өчүүхэн ойлголт болдог юм даа гэв.
өөрт нь хандсан энэ үгийн гүн нарийн утгыг Шамдгай ойлголоо. Тэгээд энэ оройн турш Бардайг анх удаа эгцлэн ширтэж:
-Намайг хууралгүйгээр энэ бүхнийг хийж болохгүй байсан гэж үү? хэмээв.
-Чи намайг заншлаач гэж мэдэж байсан бол Худугийн дэргэд тэгтлээ аашилж чадах байсан уу гэж Бардай сөргүүлэн асуулаа. Тэрхэн үгийг эргэж санахдаа үнэхээр Бардайд хилэгнэж, хамаг төлөвлөгөөг эвдэрсэн тооцон гашуудан байсан нь бодогдоод нээрээ үнэнийг мэдэж агсан бол хэрхэвч чингэж авирлаж дөнгөхгүй, тэгээд бүх зүйл домоглосон төдий болох байсныг тугч залуу сайн ойлгов. Түүнийг гэмшингүй инээмсэглэхэд Бардай сэцний дотор уужирч:
-Энэ бүх сайн төгсгөл ердөө чиний тэр хэдэн мөчийн үнэн гашуудлаас эхтэй юм шүү. Энэ л чин үнэнч чанарыг чинь Сүбээдэй баатар таньж сонгосонд чи бахархах учиртай гэлээ.
-Ер нь энэ бүхнийг хэдийд эхэлсэн юм бэ гэж Шамдгай хоёр дахь аяга дарсыг шимэх зуур сонирхлоо. Бардай сэцэн нүүрээ илбэснээ:
-Уг үндэс н их хол бий. Дай-Үсүн ноён Хулан охиноо Чингис хаанд өргөж, мэргид аймаг Хөх төрийн өмөгт багтах болсноос ч юм уу, эсвэл миний бие Ойн иргэдэд заншлаар одсоноос ч эхтэй байж магадгүй. Гэвч хамгийн дөхөм нь энэ хавар Жүчи ханы дэргэд Сүбээдэй, Зэв, Тогучар ноён нар зөвлөлдсөн тэр л нэгэн хэрэг явдал байх болов уу. Тэндээс Жүчи хан намайг Сүбээдэйн цэрэгт илгээсэн бөгөөд би эхнээсээ иймэрхүү дүр төрхтэй байж, хэрэгтэй цагт Сүбээдэй баатартай маргалдан мэргид руу дайжих үүргийг авсан юм. Гэхдээ тэр үед Худугийн цэрэгт манай заншлаач байсан болохоор чамайг шүтээн болсон тугнаас чинь салгах иймэрхүү явдлын сураг ч үгүй байсан юм шүү.
-Тэр заншлаач илэрсэн юм уу?
-Илэрсэн эсэхийн би одоогоор би хэлж мэдэхгүй. Харин манай их цэргийг энд буухаас яг нэг өдрийн өмнө түүнийг айлын эд хулгасан хэргээр нэг нөхрийн хамт ууцыг нь хугалж хороосныг сонссон. Гэхдээ үүний цаана бас учир ч байж магадгүй.
-Ийм нарийн хэлийг хэн хүргэж ирдэг байна аа?
-Заншлаач маань хилс ялд унаад өөрийгөө аврах бүх аргыг хийгээд дийлээгүй бололтой. Эцсийн мөчид хоол зөөж байсан өвгөн туркменийг хахуульдан өөрийнхөө тухай мэдээг Сүбээдэй баатарт хүргэж чадсан нь тэр. өвгөн түрэг овоо шан авсан.
-Тэр өвгөнийг манай Бумдай барьж ирсэнийг би саналаа. Ердөө маргааш нь л намайг танд хөтчөөр илгээсэн шүү дээ. Тэгэхээр…?
-Тиймээ. Ердөө л тэр шөнө Сзбээдэй баатар намайг нууцаар дуудаж, бид үүр цайтал хэлэлцээд саяханы үйлийг тогтсон хэрэг. Амь эрсэдсэн заншлаачийн саран зэвийг өвгөн авчирсан байлаа. Тэр заншлаачаа хүндэтгэн, уг зэвийг дахин хэрэглэе гэж Сүбээдэй баатар надад гардуулсан юм аа.
-Их сайн нууцалжээ.
-Хорвоод нууц юм гэж хэзээ ч байдаггүй юм аа. Зөвхөн ухаж мэдээгүйгээс л хүмүүс нууц гэлцдэг юм. Тэр шөнө гэхэд л бид хоёр бас хүний хараанд өртсөн билээ гэж инээмсэглэн хэлэв.
-Хэн байж таарах вэ? Гэж Шамдгай цочин асуув.
-Насирбэк.
-Хэлмэрч сахалтай араб өвгөн үү?
-өвгөн хүн ч бас биш ээ. Чи нас бага учир тэгэж харж байна. Тэр хүн шөнөжин унталгүй бидний чачрыг харуулдсаныг хэвтүүлүүд мэдэж бариад баатарт айлтгасан. Би өөрийгөө түүнд мэдэгдээгүй байх аа…
-Араб өвгөн яах гэсэн юм бол?
-Үүнийг сонирхох чөлөө надад яаж гарах билээ. өдий хүртэл гэм үүсгээгүйг бодоход тэр хүн лав л тандуулч биш байж. Эсвэл Сүбээдэй баатар гэмт санааг нь болиулж чадсан биз. Чи бид хоёрт тэр өвгөнөөс ч илүү чухал хэрэг ундраад байсан шүү дээ гэж Бардай сэцэн хэлээд аягаа анхилуун үнэрт дарсаар дүүргэв.
Шамдгай инээмсэглэн сууснаа хүрээнээс оргож гарах шөнө үзмийн төгөлд Бардай сэцний хэрхэн авирласныг санаад тэсгэлгүй инээд алдаж:
-Таны матааны үзүүр сүрхий лав орсон шүү гэвэл Бардай сэцэн мөн инээж:
-Тэгэхдээ л Сүбээдэй баатрын ташуурын шархнаас арай хөнгөн туссан байх. Энэ дүүрэн дарсыг тогтоогоод намайг уучил гэснээ хөмсөг зангидаж:
-Гэвч чиний мэдэж амжаагүй бас олон зүйл бий. Гол дайснаа чи өөрөө барьсан шүү дээ.
-Хэн? Арай Абжай …
-Тиймээ. Абжай бүсгүй гэж Бардай сэцэн уртаар шүүрс алдаад.
-Би түүний тухай бүр эрт Жүчи ханаас сонссон юмсан. Хүчүлүгийн нэг тийм үйлтэй эм байдаг, тэр нь Хүчүлүгт үл тоогдох мөртөө түүний төлөө гал усанд ч орохоос буцдаггүй гэдгийг өөрөө л үзэж үнэмшив шүү.
-Абжай хатан таныг хороох гэж довтолсоныг би мэдэж байна. өөрөөр ямар гэм хийсэн юм бэ?
-өөр ямар гэнээ гэж Бардай сэцэн хөгжүүн инээгээд:
-Бараг бүх хэргийг тэр тандаж мэдсэн юм билээ. өөрөө надад хэлсэн юм шүү. Чамайг тусгаарлачихаад би шархандаа халуурч хэвтэхэд Абжай ирж, хонин цагаан эмийг нуруунд минь түрхэж билээ. Түүний ачаар би хоёр өдрийн дотор хөл дээрээ боссон юм шүү дээ. Тэр өвгөн хүний дүрээр хүрээнд нэвтэрч, намайг жанчуулж байхад хориодхон алхамын цаана бээвийгээд зогсож байснаа инээж хөхрөн ярьсан, бас үзмийн төгөлд чи бид хоёрыг муудалцаж байхад бутны ард нуугдан бүгдийг чагнасан. Энэ бүхнээс болоод надад тун сүрхий итгэчихжээ. “Хэрвээ Худу чамайг үлдээхгүй бол Хар Киданд очигтун” гэж намайг ятгасан шүү. Тэгэж итгэсэн хүнээ андуурсаныг мэдээд яаж хилэгнэх нь тодорхой байсан учраас би чамд Абжайг харж бай гэж захисан минь тэр.
-Байз, байз гэж Шамдгай дуу алдаад нүдээ их болгож
-Усан үзэм зарж байсан өвгөнийг би санаж байна. Үнэхээр нүд нь тун хачин санагдсан. Залуу хүн шиг… Гэтэл бас илбэч эм..
-Чи одоо л ухаарлаа. Абжай чамайг Сүбээдэйн туршуул гэж үзээд өөрөө дагаж тагнасан хэрэг. Морин цагт элчтэй уулзахад чинь тэр мэргэч эмийн дүрээр ойртож барих байсан юм даа. Би шархаа тэсвэрлэн босч саад хийснээр барахгүй өөртөө ашигтайгаар эргүүлж чадсан …
Шамдгай үгийг нь дуустал сонсч тэвчсэнгүй гэнэт аягаа тавиад өндийлөө.
Түүний царай цонхийж, уруул нь чичирнэ.
-Ингэхэд та элчийг алсан шүү дээ:
Бардай сэцний нүдэнд залирхуу оч гялсхийв. Балмагдаж гүйцсэн дүрвэд залуу түүнийг анзаарсангүй, чичирсэн гараа арайхийн дарж:
-Нам цавчсан, цус нь олгойдоод… нүд нь гөлийчихсөн байсныг би одоо харж байгаа юм шиг санаж байна. Тэр хүн бас золиос байсан гэж үү? Хэмээн догдолсноос сөөсөн хоолойгоор хашгирах шахуу хэлэв.
Бардай сэцэн түүний гараас шүүрч:
-Тогтож үз. Чамайг Тангудын цэргийн түрээнд бараг Ли овогтон болтлоо хүндлэгдэж чадсан заншлаач гэж Сүбээдэй баатар магтаж байсан бус уу. Чи ядарсан байна. Энэ дарс ч бас агдуун дарсан эд бололтой. Цус огшуулдаг байж мэднэ. Шөнийн нэг жин цохиж байна шүү. Одоо унтацгаая. Чи бидний үзэж харсан юм ихэдсэн шиг байна. Заримыг нь маргаашдаа хадгальяа гэж ятгалаа.
Шамдгай түр тайвширсан хэдий ч сэтгэл нь дахин үймэрчээ.

Бүлэг 14
Чухамдаа Шамдгайгаас илүү гайхаш тасарч нойр хулжмаар байсан атал Насирбек төр шөнө тун тавлаг нойрсжээ. Хархүрэм балгадаас гарсанаас хойш анх удаа дөрвөлжин тасалгаанд унтсандаа ингэж амарсан байж болох юм. Ер нь хүний төрөлх ахуй үхэн үхтэл мартагдаж, орхигддоггүй билээ. Гэвч нарийн учир нь энэ нэгэн эргэж, тойрсон будилаантай үйл хэргээс /мэргэдийг даггуулсан сүүлчийн шөнийн отоог Насир тулалдаан гэж нэрлэж чадахгүй байжээ./ хойш сири дайчин юунд ч гайхахаа болив. Энэ монгол жанжнуудын хувьд, тэр тусмаа Сүбээдэйд ямар нэгэн хэвшмэл хатуу эрэмбэ үгүй бололтой. Тэд байгал хийгээд хүмүүсийг өөрийн зоргоор захирч чаддаг. Тэдний хувьд бурхан чөтгөр, хутагтан, мяндагтан цөм адил, Мөнх тэнгэрийн эрх тэгш боол байх юм. Нөгөө гайхал Худу, Чулуун нар нь Сүбээдэйн заншлаач байжээ гэвэл одоо Насир огт гайхахааргүй байлаа. Ийм ер бусын сэтгэлгээндээ гүнзгий автсан тул Терликун хороог төвшитгөсөн их жанжны цэрэг хүрээндээ буцаж, “урваач” Бардай сэцэн хээнцэр хуяг дуулгаар чимэглэн, мянганы ноёдыг дагуулсаар Сүбээдэй баатрыг угтаж авахад цочиж ширвэгдсэнгүй, харин дотроо тэр нэг үүр шөнийн заагаар Сзбээдэйн чачирт сууж, саран зэв тосч авсан хүн бол энэ мөн ажгуу хэмээн батад ойлгож байв. Тэгээд Сүбээдэй баатраас өөр догшин сэжүүч эзэн байсан бол түүний сониуч буурал толгойг мөрнөөс нь салгачихад ер гомдохооргүй нууц зүйлийг санамсаргүй тандчихсанаа мэдэж, хойшид монгол цэрэгтэй нэг бус удаа аялах нь гарцаагүй тул өөртөө хамаагүй зүйлд нүд, чих уралдуулахгүй байхыг цээжиндээ сайтар хатангардуулав.
Сүбээдэй баатар үдийн зоог барихаасаа өмнө өргөөндөө морилж, дутаасан хийгээд олзлогдсон, нүүсэн мэргид аймгийн үйлийг цаашид салган тогтоогоод Абжай хатныг авчир гэж тушаалаа. Хатныг авчрахад Сүбээдэйн дэргэд Бардай сэцэн, онходын Чигчидэй хоёр шадарлав. Тэр хоёрын доор нэгэн бичээч, мөн Насирбек суулаа. Нэг нь монголоор, нөгөө нь араб үсгээр хэргийг тэмдэглэнэ.
Абжай дүгрэг хүрээтэй сувдан шигтгээт малгай өмч, урт цэнхэр уужаа намируулсаар орж ирэхэд бүгд нам гүм болов. Насирбек хүүхнийг сүрхий ажигласнаа: Хээ гэж дуу алдчихаад амаа барин цаас руугаа тонгойлоо.
Сүбээдэй бүсгүйг харан үг дуугүй сууна. Цаадах нь ч дуугарсангүй. Тэдний бие биеэ харах байдалд өөр өөрийн далдлагдах аргагүй төгс намба байсан тул өргөөнд байгсад тэр сонин сэвүүн орчинд татагдан бүгд л төв царайлан зогсжээ. Зөв хэлбэртэй нимгэн царай, тэгш шулуун хамар, тод хүмүүнтэй зузаавтар уруул, хацар дээрх тод хар мэнгэ нь бүсгүйн царайг урьхан болгож, гагцхүү хөмсөгний хоорондох огцом атираа л энэ бүх даруухан булбарай нүүрний цаана хатуужил төгс, овтой дайчин байгааг яахын аргагүй санагдуулна.
Сүбээдэй бүсгүйг анхааран ширтэх боловч сэтгэлд нь эрт урьдын дурсамж зураг шиг тодрон байжээ. Агучу баатрын том цагаан гэрийн хойморт утас зүү барихаасаа илүү илд, хормогсогт эрхэлж өссөн танхи охин, олон аймгийн хуувь нийлсэн чуулганд Даян ханыг дагаж ирсэн хүүг нь хараад сэтгэл татагдан, гэмгүй үерхэж өссөн урианханы сэргэлэн хөвгүүнээ онхид мартчихсан дэврүүн бүсгүй сэтгэлд нь бууж байлаа.
“Нулимс тоссон мэнгэ” гэж Сүбээдэй зүрхээ шимшрүүлэн бодов. Даян хаан, Агучу баатар хоёр худ ураг болохоор сэтгэл дүүрэн байсан боловч Абжай охины баяр баясгаланд яаж хүрэх билээ. Гэвч хорвоод бүрэн төгс учрал гэж даанч үгүй. Цагийн нуруу, улс төрийн хожоо бодсон эцгүүдийн хэлцэл Хүчүлүгт ер таалагдсангүй байжээ. Дэндүү цэвэрхэн, дэндүү хөнгөн төрсөн Хүчүлүгийн хувьд бурхан Халдуны эрэмгий охин дэндүү эгэл, болхи санагджээ. Хэдийгээр аваал эм нь боловч Абжайн хувьд хишигтэй шөнө улам улам ховордох болсон ч сэтгэл нь хөрсөнгүй, угийн эрэмгийн зангаараа эзэн эрээ өөртөө татах нэлээд хүнд үамыг сонгосон юм гэлцдэг. Түй, Байдраг, Онгийн гол, Наху гүнээс Балхаш нуур, Хэц элс хүртэлх мянга мянган бээр зам, арав гаруй жилийн босоо суугаа амьдралд Абжай тохилог өргөөгөө бүр огоорч, алдарт Хөгсүү Сабраг, Хорисубэчи нарыг орлох гэсэн мэт хөө хуяг, доо жадтай нөхөрлөн, задгай галын дэргэд бүхлээр нойрсон, үүрийн жавар дундуур хүнд бамбайны ирмэгт энгэсэг хацраа хөлдөөж явсан юм гэдэг. Гавьяа зүтгэл нь Хүчүлүгт таалагдвал хөөрхий хатан гурав хоногоор, заримдаа арван ч хоног ханыхаа торгон гэрт хөлбөрөх хишиг хүртдэг байжээ. Нулимс тоссон мэнгэ ээ!
Сүбээдэй Абжайг харж суухдаа өөрийнхөө орь насны тэр нэгэн зовиуртай атлаа жаргалтай гэмээр хүсэл тэмүүлэл дахин төрөх, эсэхийг анзааран чагнаж байв. Тийм бодол өдгөө нэгэнт үгүй болсон бололтой. Түүний хувьд тайчуудын эрх охины хонгорхон дүр л хоцорч. өмнө нь зогсох энэ хүн бол огт өөр хүн, найманы Хүчүлүг ханы хатан бөгөөд Гучин гурван Алтай, Хан тэнгэр уул, Иль, Чүй, Сейхун, Жейхун мөрнөөр элин халигч зовлондоо жаргагч нэгэн л байв.
Сүбээдэй тэр хүний эгэлгүй сонин, бусдын хувьд эмгэнэлтэй гэж үзмээр тавиланг зүгээр л өрөвдөн харж байлаа. Тэр түүнээс юуг ч асуух билээ. Бүргэдэд тасын амьдрал хэрэггүй, Хуланг адууны жүчээгээр баярлуулахгүй нь мэдээж.
Сүбээдэй хоолой засаад өгүүлсэн нь:
-Их засаг хуулийг барьж ярьвал танд олон зүйлийн гэм буй. Гэвч энд түүнийг нарийвчлан хэлэлцэхгүй. Гурван зүйл шалтгаанаар өршөөж, суллан илгээх боллоо. Үүнийг тайлан хэлбээс зохистой. Нэгдүгээрт Та нэгэнт өөр улсын хүн бөгөөд бас ч тэр улсын эзний хатан тул Монгол Улсын хуулиар шийтгэхээс түдгэлзэв. Хоёрдугарт та эм хүн тул энэ тухайд хэлтрүүлэн хөнгөтгөн нь зүйд нийнэ. Гуравдугаарт гээд Сүбээдэй түр зогсосхийж:
-Төрд гавьяа байгуулсан хүн шагналаасаа татгалзаж ялт хүний амь золихыг гуйвал зөвшөөрдөг хааны зарлиг буй. Тэр ёсоор Бардай сэцэн чиний амийг хэлтрүүлэхийг гуйсан тул чамайг тавьж илгээлээ гэж хэлэв.
Хүүхний нар салхинд борлосон хөрслөг царайд үл мэдэг догдлол тодорсноо агшин зуур ариллаа. Тэр Сүбээдэйн зүг хөнгөхөн мэхийн ёсолж, Бардай сэцнийг хэсэг тогтон ажиглаад дайчны барилаар бус төрийн хатны намбаар алхан гарч одов. Сүбээдэй Бардай сэцэнд хандаж:
-Чи хоёр цэрэг гаргаж, эд юмсыг нь хамгаалуул. Уг нь Хүчүлүгт хүргэж өгвөл зохих билээ. өөрөө таалахгүй байх. Мөрний олом гартал юу ч атугай харгалзуул гэж захилаа.
Бардай сэцэн, Чигчидэй хоёул гарч одлоо. Монгол бичээчийг буцаагаад Сүбээдэй суудлаасаа блсч:
-Насирбек та Абжайг хараад яагаад дуу алдав? Гэж асуувал сири дайчин сахал дороо дурамжхан бувтнаад бичгээ цэгцлэн завгүй дүр эсгэнэ.
-Тэгвэл би танд хэлж өгөх үү гэж Сүбээдэй хэлээд өргөн агсрагнаасаа атган хэлмэрчдээ ойртов.
-Та дураараа болтугай. Би л хэлж зүрхлэмгүй.
-Энэ чинь баатар хүн хийвэл зохих үйлээ хийгээгүйгээс болж тохиолдсон сургамж тул заавал үлдээх хэрэгтэй гэж Сүбэээдй Насирбекийн цаашлуулаад: Би таны ярьсаныг нэгд нэгэнгүй санаж байна. Чингээд бодвол та Хүчүлүгийг урхидах хүүхэн худалдаж авахдаа Абжайг сонгочихжээ.
-Тэр үнэн, тэгэхдээ би биш гэж Насирбек татгалзаад Шах надад мөнгө өгч би тэр мөнгийг нь жуучид өгч олуулсан хэрэг гэж учирлав.
-Шахын өмнө хэрэг даасан нь та л шүү дээ. Тэгэхээр таны зугтаасан нь түмэн зөв. өстний нь эхнэрийг өөрийнх нь мөнгөөр худалдаж аваад өстөнд бэлэглэснийг сонсвол Мухамед яаж хилэгнэхийг төсөөлөхөд хялбархан байнам. Үгүй ер ийм арилжааг жинхэнэ шулуун цагаан сэтгэлтэй баатар хүн л хийж чадна. Гээд Сүбээдэй тас тас хөхөрлөө.
-Хэрвээ жинхэнэ эр баатар л ийм тэнэг арилжааг хийж чаддаг юм бол би таныг тулалдаанаас өөр ажилд дагахгүй гэдгээ хэлье гэж Насирбек хэлээд Сүбээдэйд мэхийн ёслоход баатар:
-Энэ ч сүрхий хариу боллоо. Та ер нь юм юманд хоосонгүй хүн бололтой. Зам урт, цаг ч урт, таны эрдмийг бишгүй сорих вий. Одоо тугч цэрэг Шамдгайг олж надруу илгээнэ үү гэлээ.
-Сүбээдэй ганцаар үлдээд Насирбекийн хөгтэй арилжааг бодон инээвхийлж, аяныхаа тоногтой богцыг задалж, шар хивээр ороосон барсын толгойт мөнгөн гэрэгэ гаргав. Энэ удаа баатар тугч цэргээ шагнаж амжсангүй хүлээж ядаад арга буюу үдийн зоогонд мянганы ноёдыг урьлаа. Угтаа Насирбек хүрээний дотуур хөлөө эцтэл эрсэн билээ. Гэвч Шамдгай олдсонгүй. Тэрхэн үед хүрээ даяар хөл хөдөлгөөн их, хүр дуун ч багагүй байсан тул Насирбекийг зэмлэх аргагүй байлаа. Харин Шамдгай энэ үед хүрээнээс холгүй бяцхан горхины дэргэд суугаад сэтгэлдээ тээглэсэн бас нэг бул хар чулуугаа авч хаян, магнай тэнүүн мишээхийн сацуу Чигчидэй заншлаачийн сэтгэлд багтамгүй увьдасыг гайхан биширч байлаа. Дөнгөж өчигдөрхөн л дарсны газарт Бардай сэцний илдэнд өртөөд амь тавьсан тэр хүн нь сорви ч үгүй сууж байхад тэр баярлахаас ч биш яах билээ. Абжай хатныг хүрээнээс үдэж гаргаад буцаж явсан Бардай сэцэн, онходын Чигчидэй хоёртой Шамдгай тааралджээ. Гай болж, улаан нөмрөгтэйгээ явсан Чигчидэйг мөнөөх эрсэдсэн элч мөн гэдгийг залуу тугчийн гяхай нүд алдалгүй таньсан боловч ийнхүү эсэн мэнд бас тэгээд өөрийг нь хороосон хүнтэй явж байх чинээ бодол яагаад ч цээжинд нь багтсангүй, нэг бөгөөс өөрөө, эс бөгөөс Бардай сэцэн ордослуулж гэж итгээд дороо хөшиж орхисон билээ. Урьд өдөр нь яг энэ тухай ярилцаж байсан болохоор Шамдгай ямаршуу байдалд орчихоод байгаа Бардай сэцэн түрүүлэн ухаарч, мориноосоо үсрэн буугаад үзалууг сугадаж авахад учир шалтнааныг нь бас төдөлгүй гадарласан Чигчидэй ч яаран тусалжээ. Энэ хэрэг тийм ч амар тайлагсдангүй. Чигчидэй зүлгэн дээр завилан суугаад зүрхээ зогсоон үзүүлснээр Шүамдгай сая итгэжээ.
-Цус бялхах ч гайгүй юм. Энэ бол амжихгүй гэж Шамдгай Чигчидэйн цус нь дөнгөж тархаж буй цохигор царайг сүрдэн ширтэж хэлэхэд:
-Би ч ялгаагүй айлаа гэж Бардай сэцэн хүлээн зөвшөөрв.
-Ийм байдлаар хэдий хэр удах вэ? Гэхэд Чигчидэй: сар, жил ч байж болно. Харин удах тумаа дахин амилахад заавал гадны хүн, бүр нарийн эрдэмтэй хүн хэрэгтэй болно гэжээ.
-Чирч оруулсан хүүр нь босоод ирэхээр хөөрхий муу дарсны газрын эзэн ямар их айсан бол гэж Шамдгай хэлэхэд үг цөөнтэй онход залуу зөвхөн мишилзээд өнгөрөв.
-Энэ эрдмийг хэнээс яаж сурав?
-Ганц нэг заарин мэднэ. Гэвч эрдмийн эх нь Энэтхэг газарт байдаг.
-Чи хө, тэндээс сурав у?
-Бараг л тийм.
-Аль хэр хол вэ?
-Газраар бол жил явах. өмнөд тэнгэсээр зорчиход хоёрхон сард хүрнэ.
-Шамдгай дүү минь, битгий сурагла. Чамд энэ эрдэм хэрэггүй
-Би биш, та сураглав биш үү?
-Тэгвэл хоёулаа мартая.
Тэд ийнхүү хэлэлцээд хүрээ рүүгээ буцлаа. өм цэргүүдийнхээ дунд дахин орсон Шамдгайн хувьд баяр хөөр нь цаглашгүй байлаа. Их л гарлага, золиос хилсдүүлгээр дүүрсэн мэт атлаа эцэстээ сайн сайнаар энэ бүх хэрэг дуусч байгаад итгэсэн Шамдгай өөрийгөө нэг мөсөн мартжээ. Тэгтэл нэгэн хорчин ирж, түүнийг Сүбээдэй баатар луу дагуулан явлаа.
Баатар түүнийг босч угтсанд Шамдгай сандарчээ. Ийм хүндлэлээс эмээж байсан түүнд барсын толгойт гэрэгэ бүр ч хүнд санагдсан нь мэдээж.
-Би чамд зөвхөн гэрэгэ шагнав. Одоохондоо тушаалаад шагнах нь чамд илүүдэнэ гэж Сүбээдэй хэлээд тугч цэргийнхээ ичиж улайсан царайг нухацтай ширтэж:
-Чи харин надад амласнаа одоо санах хэрэгтэй гэв. Шамдгай өөдөөс нь гайхан харснаа бүр ч улайж:
-Тиймээ би … би.. ойлгосон гэв.
Сүбээдэй түүний үгийг эелдэгхэн таслаад:
-Үгүй дээ, ингэж биш. Би чиний чин шударга сэтгэлийг ашигласандаа өршөөл гуйх ёстой. Чи Бардай сэцнийг хилсдлээ гэж харамсаж байсан. Тэгэхэд би чамд “хилсэдсэн, хилсдүүлсэн хэн болох нь тодрох байлгүй” гэсэн билээ. Одоо сая л тодорлоо. Чиний шударга сэтгэл хилсдэснийг бүгд мэдэх учиртай. Чухам үүний төлөө л би чиний өмнө мэхийе гэжээ.
Шамдгай гэрэгэг цээжиндээ наагаад тэр үед эзэн баатрынхаа хэлснийг сэргээн санаж:
-Хөх Монголын Хас төрийн төлөө энэ бүхнийг хийсэн гэдгийг санаж, таныг би өршөөж байна гэж хүндэтгэлтэйгээр өчлөө.

Бүлэг 15
Зүүн гарын говь руу их цургийн цуваа жигдрэн орлоо. Түүнийг дагаад Нүүдэлчдийн гэр тэрэг, үхэр мал захгүй багшран нүүгэлтэнэ. Бардай сэцэн саяхан тугийн харуулаас буусан Шамдгайтай зэрэгцэн алхуулна.
-Одоо миний төрөлх цэнхэр Увса нуур холгүй боллоо гэж Шамдгайг хэлэхэд түүний хөөрөн хөхих сэтгэлийг ойлгосон Бардай сэцэн:
-Гэрт чинь ямар хүмүүс чамайг хүлээж байгаа вэ гэж асуув.
-Аав ээж, ах дүүс, олондоо олон… эхнэр л буулгаагүй байгаа
-Тэр ч амархан хэрэг.. Хөөрхий эхийн чинь итгэж даатгасанаар чиний аяны мөр зохисон гэдгийг бүү мартаарай гэж Бардай сэцэн хэлээд холхид шаргалтах манхны зэрэглээт оройг ширтлээ.
-Тиймээ, итгэл гэж Шамдгай амандаа давтсанаа нэгийг эргэцүүлэн хэсэг зуур бодлогошров. Уг нь ийм үгийг өгүүлж ахмад нөхрийнхөө сэтгэлийг үймүүлэх нь илүүц мэт, гэтэл санааны мухрыг нээхгүй бол хэдий дотно ч завсартай үлддэгийг бодоод Шамдгай зориглон ам нээлээ.
-Итгэл гэснээс Худу танд аргагүй итгэсэн шүү.
Бардай дуугарсангүй. Түүний шанаа нарийсчихсан юм шиг, хацар нь сүрхий шуугдсаныг Шамдгай сая л анзаарлаа. Энэ эрэмгий эрийн дотор ямар зовлон, жаргал эргэцэж байдгыг гадарлахад хэцүү билээ. Үгнийхээ хариуг авахгүй бололтой гэж бодож явтал Бардай сэцэн ташуураараа хажуугаар нь зэрэгцэн цувсан нүүдэлчдийг зааж:
-Эд нарыг дуртай газар нь илгээхийн надад Жүчи хан хүү зөвшөөрсөн юм. Хэрэв хүсвэл төрөлх Сэлэнгэдээ ч очиж болно. Үүнийг Чингис хаан өөрөө амласан юм. Одоо миний мэргид овогтнийг хэн ч түйвээн залхаахгүй. Энэ л миний үүрч гарах итгэл юм шүү гэж тайван хэллээ.
Онгон сүрлэг Зүүн гарын говь мөнх тэнгэрийн дор дуниартан шаргалтана. Он цагийн гэтлэшгүй уртыг ч, хүн төрөлхтөний барагдашгүй нүүдлийг ч энэ говь тэсвэрлэн давсаар…
Насирбек эмээл дээрээ хазгай суугаад өмнөхөн талдаа зүүрмэглэсэн аятай жигдхэн ганхуулан алхуулах Сүбээдэй баатрыг харж явлаа.
Тоосонд дарагдсан зузаан дээл, нарнаас халхлах ширээстэй эсгий малгай нь тэр их жанжныг энэ хэр олон цэрэгтэй нь эгээ л адилхан харагдуулна. Гэвч тэр, цэргээсээ юугаар ч ялгардгийг одоо Насирбек мэдэх болжээ.
Нэгэн насныхаа амь цөлөм зүтгэлээр тийм жанжны зэрэгт орж чадаагүйнхээ учрыг Насир ойлгосон. Юу гэвэл “Жанжин хүн бол алан хядагч биш, аврагч байх ёстой. Тэр тусмаа дайснаа аврах нь жанжны эрхэм үүрэг байдаг ажээ. Үүнийг яаж ухаарвал зохих вэ гэдгийг Сүбээдэй сая харуулав биш үү. Насирбек тийм ч байж чадсангүй, тийм байдгыг ч мэдсэнгүй. Энэ үгийг бэсүдийн Зэв хэлсэн гэсэн. Гэвч Сүбээдэй баатар өөрөө ч хэлсэн юм билүү. Чингис хааны жанжнууд цөм л ийм зарчмыг дагадаг болохоор чухамдаа хэн хэлсэн нь чухал биш.
Хэрэв тэр нэг шөнө саран зэвний сүүдрийг харчихаад амь алдах шахаагүй бол энэ бүхний тухай Насирбек мэдэхгүй л өнгөрөх байж дээ.

1992.VII.20-VIII.12-ны өглөө. 06 цаг
Чингэлтэй. Т.Мандир
.

Read more!

ЭВРИКА

Бид гэж хэн бэ? Шүлэгч Чойном нэгэнтээ
“...Тал сайхан нутгийнхаа
Ташуур чинь тэсгэм жавар дор
Сүүн шүдээ тас зууж
Сүх шиг биш ч гэсэн алх шиг болтлоо хатуужсан...”
гэж тэр үеийнхнээ томьёолсон нь бий. Харин бид...? Нийгэм өөрчлөгдөхийн хэрээр биднийг цаг үе алх шиг биш юмаа гэхэд хутга шиг байхыг шаардах боллоо. Хутга гэж юу билээ? Жижиг бас хөнгөхөн хамгийн гол нь хэрэглээ болон хөнөөлийг нь зүйрлэхийн аргагүй. Бид хутга байх ёстой. Тэр хутга үндэсний хэв загварыг агуулсан байх ба дэлхий ертөнцийнхөө өнгө аясыг дагаад хэлбэрийн хувьд ямар ч байж болно...


Одоо
Бидний амьдарч буй энэ ардчилсан нийгэмд чи өөрийнхөө эрхийг боломжит хамгийн дээд түвшинд эдлэх боломжтой, гэвч хэн нэгний эрх чөлөөнд халдаж үл болно. Энэ нь Их эрхийг дагаад их үүрэг ирэх нь зүйн хэрэг гэсэн үг юм. Харин бид эрхээ эдэлдэг боловч үүргээ бага ч болов биелүүлсэн нь үгүй. Зоос хэзээ ч нэг талтай байдаггүйн нэгэн адил бид үүрэг, хариуцлагийн талаар ярихгүй бол энэ Халхын хавтгай маань Хуучин хүүгийн хөмөрсөн тогоо, Эрлэг ахын тамын тогоо байсаар л байна.

Ардчилалын буянаар хэвлэл мэдээллийн олон суваг гарч хэрэгт дуртай мань мэтийн шавайг хангах болсноор багагүй хугацаа өнгөрчээ. Тэдгээрээс харахнээ сайд дарга нараасаа эхлээд цалингаас цалингийн хооронд өдөр хоног өнгөрөөгч мань мэтээр үргэлжлүүлээд, өөрийн дураар бус амьдрал л тэднийг ийм байдалд түлхсэн гэлцэх биеэ үнэлэгчид, харагдсан бүхнээ хормойдох гудамжны дуучин бацаанууд хүртэл хууль, дүрэм гэж мэддэггүй бололтой. Тэр ч битгий хэл цагдаа сэргийлэх нь хүртэл хууль дүрмээ мэддэггүйн харгайгаар “Та нар намайг нэгжих эрхгүй” гэж хэлсний төлөө нэг найзыг маань цоо эрүүл байхад нь эрчүүдын эрхийг хамгаалах төвд (Эрүүлжүүлэх байр) нэг хоног “амраасан” сурагтай.

Тэр ч үл барам 2 сая гаруйхан ах дүү нарынхаа амь амьдралаар, идэх хоолоор нь тоглосон сайд дарга нар хийсэн буруу үйлдлийнхээ төлөө ердөө л “Би хариуцлагаа хүлээнээ, албан тушаалаасаа огцорлоо” гэж байсан санагдана. Бас ч гэж овоо. Харин ингэж хэлээгүйг нь тоолбол салаа цэргийн гарын битгий хэл хөлийн хуруу ч элбэг цөөднө. Угтаан бол тэд хариуцлагаа хүлээгээд сэнтийгээсээ буух бус харин ч эх орон, ард түмнээсээ урвасан гэсэн зүйл ангиар шийтгэгдэх ёстой баймаар. Харин ч эсрэгээрээ, тэд их эрх эдэлж төрийн чухал ажил хашихын хамтаар алтан саатай торгон дээл өмсөж, модон хусуур хөндлөн хавчуулан таахалзана. Ямар их завтай хүмүүс вэ? Ямар арилсан дотор вэ? Тэд үүрэг гэж юу байдаг, түүний талаарх ойлголт ч үгүй бололтой. Харин хэдэн төгрөгөөр юу авснаа телевизээр ичих нүүргүйгээр бурна. Тун удахгүй Гарьд магнай кинон дээр гардагтай нэгэн адил наран гэрэлт, шашин төрийг хослон баригч, уулын спортын мастер, нэрт орчуулагч, их сэтгэгч (философич), шар дээлтэй ардчилсан нийгмийн анхдугаар Их Богд хатантайгаа наадам үзэх ба сайдын морь түрүүлж, УИХ-ын гишүүн бөхийн барилдаанд түрүү булаацалдаж, нэг яамны газрын дарга сур харваанд үзүүрлэх вий. Бие даан амьдрах төрөлх араншингаараа амиа боддог, хамаатан ах дүүсээ анхааран үздэг уламжлалт сэтгэлгээнээсээ салахгүй байсаар нэг нэгэндээ барьцаалагдсан монголчууд ихийг бүтээж улс орноо хөгжүүлнэ гэдэг ёстой лөөлөө болох шиг боллоо. Хийсэн ч хийгээгүй нэг нь матарлана, хийхгүй байсан ч хаа нэгтэйгээс хэн нэг нь шүүмжлэнэ.

Монгол стратеги
Энэ улсын хөгжилд хариуцлагатай, бас удирдан зохион байгуулахдаа мэргэшсэн хэн нэгэн хаа нэгтээ лааз өшиглөөд явж л байгаа. Бидний аз жаргалтай, элбэг хангалуун амьдралыг бий болгогч тэр эрхэм хэн бэ? Тэр хаа байна? Түүнийг хайж зүдэрч, мухардаж байхаар богино хугацааны Монгол хөгжлийн загварыг бий болгоцгооё.

Бидэнд хэрэгтэй цоо шинэ нийгмийн байгуулал, бүтэцийн талаар би ярихыг хүссэн юм. Одоогийн дов жалга, гэрийн буйраараа хүртэл талцаж, хааяа таалагдаагүй нэгнийгээ нууцхан цааш нь харуулж, авилгалд автсан 76+1, түүнээс салбарласан нийгмийн байгууллыг би таашаадаггүй. Хүн төрөлхтний бодож олсон хамгийн шударга энэхүү засаглалаар бид цаашдаа хөгжих нь дамжиггүй боловч тодорхой үр дүнд хүрэх хүртлээ багагүй цагийг хойноо хийх бололтой.

Цөмөөрөө хэлэлцэж байгаад тендер зарлая! Улс орноо говь хангай хосолсноор нь хөгжлийн түвшингээр нь ангилж томоохон мужуудыг бий болговол ямар вэ? Харин тэдгээрийн захирагчдыг нь дэлхий даянаар тендер зарлаж Дэлхийд танигдсан томоохон нэр хүндтэй чадвартай нэгнийг нь сонгоё. Магадгүй тухайн мужийн орлогийн тодорхой хувийг амлая. Хэр их орлого олно төдий чинээгээрээ ашгаа аваг. Муж бүр өөрийн хөгжих арга зам хуулиа хүртэл өөрсдөө тодорхойлог. Захирагч өөрөө бүх асуудлаа бие даан шийдэх эрхтэй ба удирдах багаа бүрдүүлэг. Тэр хүн ямар ч орны иргэн байж болно. Гагцхүү мэдлэг боловсролтой нэгэн байх ба Монгол улсын засгийн газар түүнээс өөрийн удирдаж буй мужийн орлого ард иргэдийн амьдрал хэрхэн өөрчлөгдөж байгаа талаар л үр дүн хүсье. Чадсан нэгнийг нь цааш нь удирдуулъя. Мужийн иргэдийн 60-70%-ийн саналаар тэр удирдагчийг огцруулах ба тэгэх эрхийг нь ард түмэнд атгуулъя. Ингэж байж тэр удирдагч ард иргэдийнхээ төлөө сайн ажиллаж, ашгаа ч хүртэж манай мулгуу улстөрчдөөс ч ангид байж чадна. Бүх мэдээлэл нээлттэй байх ба хууль эрх зүйн хэрэгжилт бодлого зөв явж буй мужуудын ард иргэдийн амьдрал дээшлэхийн хэрээр нөгөө мужууд нь суралцаад дагаад яваг, бас хөгжлөөрөө өрсөлдөг. Мужийн захирагч мужаа төлөөлөн гадаад орнуудтай харилцах бүрэн эрхтэй байх ба хөгжлийн зорилгоо хэрхэн тодорхойлсноос хамаараад аж үйлдвэржсэн бүс нутаг, аялал жуулчлалын бүс нутаг гээд хар аяндаа хөгжөөд эдийн засгаа бэхжүүлээд ирэх болов уу гэж бодож байна. Харин тэдгээр удирдагчдыг хянадаг ерөнхийлөгч болон түүний баг хөгжлийн стратегид анализ хийж байхад л хангалттай. Мужийн дотоод асуудал хэрэгжүүлж буй арга хэмжээнд хөндлөнгийн хяналт тавина уу гэхээс оролцох эрх олгохгүй. Муж хоорондоо худалдаа наймаа хийх, дэд бүтцээ хөгжүүлэх бодлогоо өөрсдөө боловсруулах ба хөрөнгө оруулалтыг татах хуулийн таатай орчныг өөрсдөө боловсруулаг, гагцхүү Монгол улсын тусгаар тогтнол, нэгдмэл байдлыг хүндэтгэх ёстой. Монгол улсын иргэн аль ч мужид амьдрах эрхтэй байх тул тэр муж энэ мужийнх гээд хоорондоо талцаад байх зүйлгүй. Үндсэндээ хөгжлөө өөрсдөө тодорхойлж буй “томоохон аймгууд” л юм чинь. Харин гадаад иргэдийн цагаачлал, Монгол гэсэн үндэсний үзэл, нэгдмэл байдал, гадаад бодлогыг Монгол улсын засгийн газар хариуцах ёстой. Ажиллах цар хүрээ ч багасаж байгаа тул дотооддоо бус илүү макро түвшиндээ анхаарлаа хандуулна гэсэн үг юм. Үүнийгээ Монгол стратеги гэж нэрлээд хөгжлөөрөө Дэлхийд гайхуулъя, Монголоороо омогшиё. Нийт Монгол туургатны сүүлчийн найдвар болсон Ар Монголоо хөгжүүлж Их Монгол улсаа байгуулцгаая.

Хамгийн гол нь Улаанбаатар төвтэй хөгжил бус бүс нутгийн бие даасан хүчирхэг эдийн засгийг хөгжүүлье.

Жич: Мунхаг миний бодлоор дараагийн Тэмка ахыг төртөл энэ удаадаа амьдууд нь аргаа олоод дэлхийн чадвартай гэсэн удирдагчдаар тэжээлгэвэл ямар вэ Монголчуудаа?

Read more!

ПЕРЕСТРОЙКА

Монгол улсын үндсэн хуульд “Монгол Улсын Их Хурал бол төрийн эрх барих дээд байгууллага мөн…” гэж заасан байдаг. УИХ нь төрийн эрх барих дээд байгууллага мөний хувьд аливаа үндсэн хуульт ардчилсан нийгмийн байгууллын ёсоор нийтээр даган мөрдөх хууль тогтоомжуудыг хэлэлцэн батлах бүрэн эрхтэй билээ. Тиймээс УИХ-ын эрх мэдлийн хүрээнд хамаарахгүй аливаа хууль гэж үгүй. Хэрэв УИХ нь үндсэн хуулиар өөрт ноогдсон эрхийн дагуу бүх хуулинд засвар, нэмэлт өөрчлөлт оруулах, хүчингүй болгох эрхтэй юм бол өөрт нь тэрхүү хууль батлан гаргах агуу эрхийг олгосон үндсэн хуулийг ч өөрчлөх бүрэн боломжтой гэсэн үг. Иймдээ ч 1992 оноос хойш УИХ нь Монгол улсын үндсэн хуульд хэд хэдэн удаа өөрчлөлт оруулаад амжсан билээ.

Хэдэн жилийн өмнө УИХ дахь ардчиллын “үнэт зүйл” булшлагдсан. Өөрөөр хэлбэл урьд нь нийт гишүүдийн 3-ны 2-оор ирцийг хүчинтэйд тооцож, хуралд оролцсон гишүүдийн 3-ны 2-оор саналыг хүчинтэйд тооцож батладаг байсан ардчилсан зарчим үгүй болсон. Тоон утгаар илэрхийлбэл урьд нь 51 гишүүнтэй хуралдаж 34 хүний саналаар хууль батлагддаг байсан бол одоо ердөө 39 хүнтэй хуралдаж 20 хүний саналаар хууль баталдаг болжээ. Энэ нь “дотно нөхөрлөсөн” 20 хүнд сайхан хуйвалдах боломжийг олгож байна. Тиймээс үнэхээр л олонхийн санал хэмээх дүрмийг баримтлах ёстой юм бол ямар нэг хуулийг дор хаяж 39 хүний саналаар батлах нь зүйд нийцнэ. Яагаад гэвэл сонгогчид 76 хүнийг өөрсдийн төлөөллөө болгож сонгосон болохоос бус хуралд оролцмор аяддаг тэр хэдхэн хүнийг даргаа гэж долигоноогүй билээ.

Сая засгийн газрын гишүүнээ ерөнхий сайд нь огцруулахаар санал орууллаа, тэгснээ болиод саналаа буцаагаад татаад авчихлаа. Тоглоод ч байгаа юм шиг. Бас нэг огцорсон сайд нөгөөгөө огцруулах санал орууллаа, тэгсэнээ болилоо гэсэн чинь бусад нь болихгүй ээ гэж байгаад нөгөө мууг нь татаад унагачихлаа. Бага байхад л хөлбөмбөг тоглох гэж ингэж хүнээ хуваарилж авахаас болж наана цаана гэж сайдаж муудаж байдагсан. Янз нь энэ их хурал гэдэг газар овоо дэггүй, хөгширсөн хүүхдүүд нэлээн хатуухан тоглож байдаг газар бололтой.

Уг нь будлиулаад байгаа асуудлын гогцоо нь амархан л тайлагдах юм шиг. Их хурал нь ерөнхий сайдаа томилчихоод, ерөнхий сайд нь сайд нараа томилчихоод олигтойхон ажиллаж чадахгүйг нь өөрийн дураар хусах эрхтэй байвал л болмоор санагдах юм. Гэтэл ингэе гэтэл нөгөө сахилгагүй цэрэг нь өөрөө их хурлын гишүүн буюу дарга нарынх нь нэг байдаг байгаа. Чангахан дуугараад загначихаж болдоггүй. Аягүйдвэл чамайг өөрийг чинь хусуулах санал их хуралд оруулна шүү гээд духайчихна. Тэгэхээр чинь юун кабинетийн зохион байгуулалт, юун багийн тоглолт, жинхэнэ шуудайд хийсэн үхрийн эвэр байхаас аргагүй. Одоо манай энэ хэдэн яамдын байж байгааг хар л даа.

Өмнө өгүүлсэнчлэн УИХ-д бүгдийг дураараа өөрчлөх эрх бий. Аливаа эрхийн ард үүрэг, түүнийг дагаад хүлээх хариуцлага гэж байх ёстой ба тэрхүү хариуцлагыг тооцох эрх бүхий этгээд байх ёстой гэдэгтэй та санал нийлэх биз. Тэгвэл бүхнийг чадагч УИХ-д хүлээх хариуцлага гэж бий юу, түүнтэй хэн хариуцлага тооцож чадах вэ? Үүний хариултыг уг нь үндсэн хуульд хальт заажээ; “Монгол Улсад засгийн бүх эрх ард түмний мэдэлд байна”. Өөрөөр хэлбэл УИХ-ын жинхэнэ “дарга” нь Монголын ард түмэн буюу эгэл жирийн мань мэт нь юм байна.

Гэтэл миний л хувьд лав хэзээ яаж төр удирдах үйл хэрэгт оролцчихсоноо мэдэхгүй юм. Улстөрийн өчүүхэн мэдлэгээсээ үзэхээр сонгуульд саналаа өгчихөж байгаа нь төр жолоодох тэр их үйлсэд хувь нэмрээ оруулчихаж байгаа юм байна л даа. Гэвч миний (олон олон хүний хувьд) сонгосон хүн (буюу нам) миний бодсон шиг, итгэж найдаж байсан шиг минь ажиллаж чадахгүй тохиолдолд би яаж түүнтэй, тэдэнтэй хариуцлага тооцох вэ? гэдэг асуултад ямар ч хариулт байхгүй байгаа нь үнэхээр харамсалтай. Энэ тухай саяхан авч хэлэлцсэн боловч хэн ч их хурлын чуулганы танхимаас буцаж гарахыг хүсэхгүй байгаа нь харагдсан тул “тойргийн сонгогчид нь сонгосон гишүүнээ буцаан татах” шударга санал дэмжигдээгүй.

Проблем яриад л байвал яриад л байна. Тиймээс тодорхой шийдэл санал болгох хэрэгтэй. Миний бодлоор Монгол улсын төрийн байгууллын тогтолцоонд эрс шинэчлэл хийх хэрэгтэй. 15 жилийн өмнө батлан тунхагласан үндсэн хуульд заагдсан парламентын засаглал хэмээн нэршиж заншсан тэр л засаглалыг буюу ардчиллыг бүрэн утгаар нь хэрэгжүүлж, илэрхийлж болдог тэр л систем Монголд тохирно. Гагцхүү түүнийг эргэн хянах, хариуцлага тооцох боломжтойгоор зөв зүйтэй зохион байгуулах нь Монгол орны хөгжил, ирээдүйд эергээр нөлөөлж чадна.

Тэрхүү зохион байгуулалтыг баталгаажуулах эрх зүйн акт нь Монгол улсын үндсэн хууль байх ёстой бөгөөд одоогийн үндсэн хууль болон бусад төрийн байгуулалтын тогтолцоог зохицуулдаг хуулиудад засвар, өөрчлөлт оруулах замаар үүнийг шийдэж болох юм. Магадгүй дээрх хуулиудыг одоогийн (хугацааны хувьд биш шүү) УИХ-аар хэлэлцүүлэх, өөрчлөх бололцоогүй байх. Учир нь үндсэн хуульд оруулах хамгийн чухал өөрчлөлт нь УИХ-ын эрхийг хязгаарлаж, түүнд хяналт тавих, улмаар төрийн байгууллын хуулиудад өөрчлөлт тавих эрх бүхий субьектийг буй болгох явдал юм. Энэ бол парламентын доод танхим (иргэд, сонгогчидтой шууд харилцах ухагдахууны үүднээс ийн нэрлэлээ). Доод танхимыг дараах байдлаар төсөөлж байна.

Эрх үүрэг:
• Үндсэн хуулийг батлах болон олон нийтийн санал болгосны үндсэн дээр хэлэлцэж өөрчлөх,
• Төрийн тогтолцооны гол гол хуулиудыг батлах болон өөрчлөх,
• Парламентын дээд танхимын үйл ажиллагаанд хяналт тавих,
• Хуульд хориг тавих, цуцлах,
• Дээд болон доод танхимын гишүүний ёсзүйн хэм хэмжээнд хяналт тавих,
• Ерөнхийлөгчийн ёсзүйн хэм хэмжээнд хяналт тавих,
• Дээд болон доод танхимын гишүүдтэй хариуцлага тооцох, эргэн татах талаар тухайн тойргийн сонгогчдын дунд санал асуулга зохион байгуулах,
• Ерөнхийлөгчтэй хариуцлага тооцох, эргэн татах талаар нийт сонгогчдын дунд санал асуулга зохион байгуулах

Харьяа газрууд:
• Сонгуулийн ерөнхий хороо
• Үндэсний аудитын газар
• Авилгатай тэмцэх газар
• Хүний эрхийн комисс
• Үндсэн хуулийн цэц
• Үндэсний статистикийн газар


Парламентын доод танхим нь дээд танхимаас олон гишүүнтэй байх бөгөөд сонгуулийн тойргийн хувьд доод танхимын сонгуулийн тойргоос нэн ялгаатай байдлаар зохион байгуулагдсан байх ёстой. Өөрөөр хэлбэл дээд танхимын сонгуулийн нэг тойргийг доод танхимын сонгуулийн олон тойргийн төлөөллөөс бүрдүүлнэ. Ингэснээр хоёр танхимын гишүүд өөр хоорондоо харилцан шууд нөлөөлөлтэй байх сөрөг үр дагаврыг саармагжуулах ач холбогдолтой. Гэхдээ энд нэг анхаарах зүйл нь дээд танхимын сонгуулийн тойрог нь бүс нутгийн бус шинж чанартай байх бөгөөд харин доод танхимын гишүүд нь тухайн нэг бүс нутгийн иргэд, сонгогчдын төлөөлөл болж байх учиртай. Үүнийг олонлогийн зураглал ёсоор дүрслэн харуулбал:


Дугуй – Доод танхимын сонгуулийн тойрог

Дөрвөлжин – Дээд танхимын сонгуулийн тойрог


Доод танхимын гишүүний бүрэн эрхийн хугацаа нь 3 дээд танхимын бүрэн эрхийн хугацааг хамарч байх нь зохистой. Учир нь дээд танхимд олонхи байж засгийн газраа бүрдүүлж байсан улстөрийн хүчин тухайн сонгуульт хугацаандаа санаачлан хэрэгжүүлсэн олны талархал хүлээсэн ажлыг дараагийн сонгуульд ялсан улстөрийн хүчин үгүйсгэх, бусниулах сөрөг хандлагад хориг тавих ач холбогдолтой юм. Сонгуульт хугацаа нь 8 жил байх нь зүйтэй. Зураглавал:



Хэрчмээр дээд танхимын сонгуульт хугацааг, саарал талбайгаар доод танхимын сонгуульт хугацааг дүрслэв.


Ингэж сонгуулийн тойрог, системийн хувьд дээд болон доод танхимын гишүүдийг ялгаж салгаснаар гүйцэтгэх үйл ажиллагааных нь чиг үүргийг тодорхой болгож өгөх бөгөөд улстөрийн нам болон улстөрчдийн онцлогийг тодотгож өгөх юм. Өөрөөр хэлбэл парламентын дээд танхим нь улстөрийн хүчний суудлын хувиар бүрдэж бодлогын шинж чанартай үйл ажиллагаа явуулж байх бол доод танхим нь өөр хоорондоо хамааралгүй, нэгдмэл тодорхой зорилгогүй бие хүмүүсээс бүрдэж олон ургальч үзэл санаа уралдуулсаны үндсэн дээр олон нийттэй шууд харьцсан үйл ажиллагаа явуулна гэсэн үг. Сонгуулийн хувьд ч нэлээн өөр байх бөгөөд дээд танхимын сонгуульд мажоритар, доод танхимын сонгуульд пропорциональ системийг баримтлах нь илүү үр дүнтэй юм.

Доод танхимын гишүүдийн бүрэн эрхэд дээр дурьдсанаас бусад төрлийн хууль санаачлах, нэмэлт өөрчлөлт оруулах эрх олгохгүй байх нь зүйд нийцнэ. Харин нийт танхим даяараа хэлэлцсэний үндсэн дээр дээд танхимд хуулийн төсөл санал болгож болох бөгөөд дээд танхим нийт гишүүдийн санал хураалт дээр үндэслэн тухайн хуулийн төслийг авч хэлэлцэх эсэхийг шийдвэрлэдэг байж болох юм. Түүнчлэн гүйцэтгэх засаглалын буюу засгийн газрын (ялангуяа засгийн газрын гишүүний) асуудалд оролцох ёсгүй. Ингэснээр нийт сонгогчдын итгэл үнэмшил, сонголтыг хүндэтгэн хүлээн авахад тустай бөгөөд дээд танхимын үйл ажиллагаанд шууд бус оролцоотой байж, бие даан ажиллахад нь дэм болох юм. Өөрөөр хэлбэл дээд танхимд олонхийн суудлыг авч чадсан аль нэг улстөрийн хүчний мөрийн хөтөлбөртөө тусгасан ажлаа хэрэгжүүлэхэд нь садаа болох ёсгүй.

Эндээс доод танхимын сонгуульд нам, улстөрийн хүчнүүдийн олонхийн суудлын төлөөх өрсөлдөөн байх ёсгүй нь харагдана. Доод танхимын бүтцийг намуудын төлөөлөл бус иргэдийн төлөөлөл байх үндэслэлтэйгээр зохион байгуулах нь олон ургальч үзлийг хадгалах, элдэв сөрөг үзэгдлээс урьдчилан сэргийлэх давуу талыг олгох юм. Энэ нь манай улстөрийн нам, хүчнүүдийн төлөвшил, хөгжилд нэн тустай ба цаашлаад сонгогчдын сонголт хийх хандлага, үзэл бодлыг төлөвшүүлэх юм. Өөрөөр хэлбэл парламентын дээд танхим бодлогын шинж чанартай үйл ажиллагаа явуулах тул намуудын дунд харьцуулалт хийж, харин доод танхим нь гүйцэтгэлийн хяналтын шинж чанартай үйл ажиллагаа явуулах тул нэр дэвшигчдийг харьцуулах замаар сонгууль өгөх нь ардчилсан сонгууль төлөвшөөд удаагүй манай орны хувьд стратегийн чухал ач холбогдолтой гэж үзэж байна.

Мөн доод танхимын гишүүн нь одоогийн их хурлын гишүүдийн дуртай нь аргагүй хийдэг зүйл болох тойрогтоо ажиллах, үнэнхүү дургүй зүйл болох тойргийн сонгогчидтой уулзах гэдэг 2 ажлыг хариуцан хийх бөгөөд дээд танхимын гишүүдийн хувьд зөвхөн стратегийн шинж чанартай ажлуудаа л хийх үүрэг хүлээнэ. Ингэснээр одоогийн томоохон будлиантай ажил болох 3-р хорооллын төлөө сонгогдсон гишүүд нэг тусдаа, нийт Монгол улсын төлөө сонгогдсон гишүүд нэг тусдаа болж ажил үүргийн хуваарь сайжрах юм.

Парламентын доод танхимыг бий болгоход бүх л юмны таглаа болдог төсөв мөнгөний асуудал босож ирэх нь гарцаагүй. Үүний шийдлийг тун амархан олж болно. Ердөө л одоогийн шат шатны олон олон иргэдийн төлөөлөгчийн хурлуудыг үгүй хийх хэрэгтэй. Тэгвэл зөндөө их мөнгө гараад ирнэ. Тэгвэл засаг даргатай хэрхэн хариуцлага тооцох билээ гэж та гайхаж байгаа байх. Иргэдийн төлөөлөгчдийн сонгууль явуулж байхаар засаг даргын сонгууль явуулчихъя л даа. Дараа нь нэг хүнтэй хариуцлага тооцоход ч амар. Бас засгийн газрын бодлого бүс нутгуудаар хэрэгжихэд элдэв саад тотгоргүй шууд, харин ч амар биш үү. Хамгийн гол нь иргэдийн төлөөлөгчдийн хурал хэмээх хамгийн “чухал” мест бүхий бичил парламентыг л үгүй хийчихвэл болох нь тэр. Энэ жаахаан улсад ийм олон парламентын танхим ямар хэрэг байхав, дорвитойхон далайцтайхан хоёр том парламент байхад л болох биш үү.


Ардчилалд би үнэнхүү дуртай, ийм юм бичихийг, хэвлэн нийтлэхийг, уншихыг зөвшөөрсөн хүний эрхийг эрхэмлэн дээдлэгч ардчилалд би үнэн голоосоо хайртай. Ийм эрх чөлөөтэй нийгэмд амьдрах завшаан олгосон, цаг үеийнхээ нөхцөл байдлыг соргог мэдэрч дорвитой алхам хийж чадсан ах нарынхаа оюун, зоригийг (харамсалтай нь одоо тэдний бие л үлдэж) би хүндэтгэнэ. Гэвч асуудал бөөн бөөнөөрөө босоод байгааг тэд зөвхөн субьектийн буруугаас боллоо хэмээн үзэж үндсэн шалтгааныг ойлгохгүй, системийн алдааг олж харахыг хүсэхгүй л байх шиг.


http://www.olloo.mn/modules.php?name=News&file=article&sid=69137

Read more!

Нэгэнт л оюун санааны хувьсгал хийе хэмээн уриалсан болохоор уриалгаа ажил хэрэг болгох талаар өөрөө эхлэх нь зүйтэй гэж санагдаж байна. Тиймээс орчин цагийн өндөр боловсролтой залуусдаа боловсон соёл төлөвшүүлэх ажлыг өөрөө эхлүүлэхээр шийдлээ.

УУЧЛААРАЙ, БАЯРЛАЛАА

Манайхны нэг сонирхолтой бөгөөд нийтлэг нэг зан төлөв байдаг юм. Тэр юу гэвэл ямар нэг хүнд баярлалаа, гялайлаа, талархлаа гэж хэлэхдээ нэн хойрго. Тэгэж хэллээ ч үнэн сэтгэлээсээ бус, албан хүчээр, өнгөцхөн хайнга сонсогдохтой үгүйтэй хэлэх. Ялангуяа найз нөхөд бол “Заа юун маягтай ийн, чи бид хоёр ингэж нялцганаад яахын” гэнэ. Гэхдээ хаа очиж хүнд баярласан сэтгэлээ илэрхийлэхдээ бас ч гэж танагтай, уучлаарай гэж хэлэхдээ бол үнэнхүү харам. Би анх гадаад гээч газар ирээд англи хэлийг сурах гэж хичээн шамдахдаа нэгэн зүйлийг жигтэйхэн тод анхаарсан нь юу гэвэл уучлаарай, баярлалаа гэх үгийг байнга тоть шиг давтах явдал байлаа. Угаасаа barbarian миний хувьд энэ нь илүүц маяглал, залхмаар яршигтай зүйл мэт санагдаж байсан боловч усыг нь уусан бол ёсыг нь дагахаас өөр аргагүй зүйл тул төд удалгүй хэлбэр төдий хэлж заншив.

Гэтэл энэ нь өнгөцхөн ёсорхол биш, цаанаа нарийн нандин утга агуулга бүхий бүхэл бүтэн цогц ойлголт гэдгийг ухааран хүлээн авахаас өөр аргагүй аж. Аль тааралдсан хүнд, хаа хамаагүй юм болгонд sorry, thanks гээд явах нь өөрийгөө жинхэнэ зэрлэгээс зэрлэг, бүдүүлгээс бүдүүлэг, морь унаж, мах зулгаасан өмхий нүүдэлчин гэдгээ харуулж байгаа гэдгээ мэдэрлээ. Учир шалтгааны нарийн гогцоо нь хэн нэгэнд зүгээр нэг уучлаарай гэж хэлэхдээ бус, үнэн сэтгэлээсээ хүндэтгэсэн, бие даасан амьд бодгалийнх нь хувьд анхааран тоомсорлож буйгаа илтгэсэн, хувь хүний эрх, эрх чөлөөг нь хүлээн зөвшөөрсөн утга санааг агуулдагт байна.

Эхэн үедээ би энэ нь зүгээр л хэлзүйн онцлогоос үүдсэн асуудал гэж бодож байлаа. Гэтэл монгол хэлэнд уучлаарай, өршөөгөөрэй, хүлцэл өчье гэх мэт олон сайхан үг байгаа нь хэлзүйн үүднээс шалтгаалаагүйг илтгэнэ. Хаана билээ уншиж байсан, please гэдэг үг монгол хэлэнд байхгүй гэж нэг нь балайтхад болгооно уу, ажаамуу гэдгийг тэгвэл юу гэж орчуулах вэ гэж мадалж байсантай агаар нэг.

Үнэн голоосоо уучлал хүсэж байгаагийнх нь нөгөө талд заавал ч үгүй ямар нэг байдлаар хариулт өгөх нь ёс. Эрж байгаа өршөөл, нигүүслийг нь хүлээж авч байгаагаа илэрхийлж never mind гэх нь эгэл жирийн, иргэншсэн соёл, хүмүүнлэг ёс юм. Магадгүй хариулт өгөхгүй, тэр ч байтугай ууртайгаар хялайн харж байвал таны хүссэн уучлал, хүндэтгэлийг тань хүлээж авахгүй байгаагаа илэрхийлж байгаа сөрөг хариу үйлдэл. Харин яах нь мэдэгдэхгүй гөлийгөөд л байвал яаж байгааг нь ёстой "чө-бү-мэ".

Түүхэн уг сурвалжийн хувьд уучлал, өршөөл нигүүсэл эрэх нь Монголчуудын хувьд гайхаад байх зүйл биш боловч өнөө үед “ховор бараа” болчихжээ. Энэ юунаас болов оо, иргэншиж эхэлсэн 20-р зууны дунд үеэс уламжлалт хүндлэх, хүндлэгдэх ёсзүй гажуудаж эхэлсэнтэй холбоотой юм бол уу, эсвэл зүгээр л хүний эрх, эрх чөлөө гэж учрыг нь сайн мэдэхгүй орилж байсан 90-ээд оныхноос эхлэлтэй юу?

Учрыг нь сайн мэдэхгүй ч өнгөрсний язгуур үндсийг ухлаа гээд юу сайжрах билээ, харин уучлал өршөөл эрэх нь угаасаа л Монгол ёс байжээ гэдгийг л санавал болох нь тэр. Зүгээр ч нэг санах биш, одооноос л хэрэгжүүлж, хэвшүүлж эхлье. Товчхондоо бие биенээсээ үнэн зүрхнээсээ уучлал хүсэж хэвшицгээе залуусаа. Уучлах эсэх нь бол таны л хэрэг. Харин эрж байгаа өршөөлийг нь өгөхөөр шийдсэн бол түүнийгээ мэдэгдээрэй дээ.

Бага байхад “хүн юм өгч байхад” гэж зандруулж алгаа тосоод, “одоо юу гэж хэлдэг билээ” гэж захиргаадуулж байж л сая нэг юм баярлалаа гэж автоматаар хэлж сурдаг. Ингэж тэгсээр байгаад хүн юм өгвөл л баярлалаа гэж хэлдэг юм байна гэсэн комманд толгойд тогтчихно. Аажимдаа жаахан томроод ирэхээрээ заавал биетэй бодитой зүйл авч байж л баярлалаа гэж хэлэхээ болиод аятайхан үйлчилгээ үзүүлсэн (хэдий үнийг нь төлсөн) ч баярлалаа, асуусан зүйлд хариулсан ч баярлалаа гэж хэвшинэ. Арай л сайн байна уу гэсэнд нь баярлалаа гэхээ шахна. Гэлээ гээд энэ хангалттай гэж үү? Хамгийн гол нь хүн чамд баярлаж байхад чи гөлийгөөд л зогсоод байх уу? Талархлаа илэрхийлж байгааг нь таалалтайгаар хүлээж ав л даа. Thank you гэхэд You’re welcome гэдгийн учир энэ. Түүнээс бус энэ бол автомат хариу үйлдэл биш.

Ойрмогхон эхнэртэйгээ ялихгүй юмнаас түр тархийлээ. Түр тархийх ч юу байхав, муудалцаж маргалдаагүй, бяцхан санал зөрсөн төдий л юм. Яалт ч үгүй миний зөв байсан болохоор нэн удалгүй ялалт миний талд ирлээ. Нэлээн мугуйд миний хувьд эхнэрийнхээ өөрийнхөө буруу байсныг ойлгож “ичингүйрэн бадайрч, мушгиран зангирч” байгааг харж кайф авах нь сонин биш, харин уучлаарай гээд хэлчихийг нь сонсох л гол зорилго байлаа. Гэвч зөрүүд золиг чинь хэлдэггүй шүү. Үүнээс нь болж бид хоёр жинхнээсээ түр тархийсэн дээ. Одоо бол эхнэр маань “уучлаарай хайраа” гэж үнэн голоосоо хэлдэг, харин би түүнд нь баярлаад шовхийлгэдэг болсон доо.

Энэ мэт энгийн зүйлсийг өдөр тутмын амьдралдаа хэвшүүлэх гэж зүтгэх нь таны боловсролд нэмэр болдоггүй юм гэхэд боловсон соёл эзэмшихэд хэрэгтэй. Эрдмийн их цац суварга өөд мацахад тань энгүй их оюуны далай тань улам л хөлгүй болоод байх. Гэвч тэр их далайг хог бус соёл хөвөөлсөн цагт л тэргүүн баян эрдэм ном болдог буй заа. Энгийнээр тайлбарлаваас эрдэмтэй хүн даруу, их мөрөн дөлгөөн билээ.

Дэмий юм бичиж үнэтэй цаг завыг тань үймүүлсэндээ хүлцэл өчье. Анхааран уншсан танд гялайлаа.

Read more!

Монгол угсаатан гаралтнуудаа уриалан дуудах утга санаа бүхий “Шороо ба Үндэстэн” хэмээх миний бичвэрийн талаар олон хүмүүс өөрсдийн үзэл бодлоо илэрхийлсэний үндсэн дээр бас нэгэн бичлэгийн санаа төрлөө. Санаа төрөх ч юу байхав, бусдын бодлыг өөрийн бодолтой нэгтгэн бичмээр санагдав.

ЧОНО САНАА буюу ТӨРИЙН БОДЛОГО

Элэг нэгт Монголчууд маань газар газраас цуглаад ирэхийн хамт баахан проблемууд гараад ирэх нь дамжиггүй. Ялангуяа урд хойд хөршөөс суугуул орноо орхиод уугуул нутагтаа ирэх андуудтай минь хамт бидний хамгийн дургүй “хужаагийн” эрлийзүүд бөөн бөөнөөрөө ороод ирэлгүй яахав. За тэгээд тэднийг оруулахгүй байх арга чарга бодох хэрэг гарнаа. Монгол гэдгийг нь нотлуулахад л гол асуудал нь байх байлгүй. Монгол хүний ген гэж яг таг, бат нот нэг юм байдаг эсэх нь бас л эргэлзээтэй. За яахав, гялс судлаад нээгээд олчихдог юм гэхэд би л лав түүгээр нь шалгуулахгүй дэг. Гай болж чи Монгол биш гээд гараад ирвэл яах юм, бөөн сэтгэлийн зовлон. Ер нь есөн үеэ мэддэг хүн ч байсан 2-ын 8 зэрэг, дээд удмын нийт 512 хүнийг жинхэнэ Монгол хүн байсан эсэх нь хүртэл эргэлзээтэй шүү дээ. Тэгээд ч хэчнээн их дайн хийлээ, наад зах нь эрчүүд нь гэртээ тогтохгүй, гэрт нь энд тэндээс олзолсон элдэв хангайн боол зарц нөхдүүд. Түүх харсан ч тэр, яагаав нөгөө Добу мэргэн өөд болчихсон хойно Алунгоо хатан 3 хүүхэд төрүүлчихсэн шүү дээ. Аа бас баахан олзны эмс охид байна, тэд нь бас зөндөө хүүхэд шуухад гаргаа л байлгүй. Та бид бүгдээрээ л тийм хүмүүсийн үр сад, хэн нь ч ялгаагүй.

Тэгэхээр энэ арга бүтэхгүй. Тэгвэл геополитикийн аргаар “шалгаруулна” гэвэл бүр бүтэхгүй. Ямар Гуаньжоуд хэдэн удмаараа амьдарсан Монгол хүнийг хасаад Шилийн голд хэдэн үеэрээ байсан нэг гадагад нөхрийг иргэнээрээ бүртгэж авалтай биш. Энэ бас дэмий юм байна. Тэгвэл хэлзүйн үүднээс шигшье гэвэл яах бол? Монголоор ярьдаггүй хүнийг Монгол улсын иргэн болгохгүй гээдэхвэл манай тагнын урианхайчууд болох Тува нар тэр чигээрээ хасагдчихна. Наад зах нь нутаг нутгийн аялгыг бүр яана гэхэв. Тэгэхээр энэ бүр болохгүй зүйл байх нь.

За ерөөсөө больё, бүгдийг нь бүртгээд авчихъя. Угаасаа манай улс л нэг үндэстний улс болохоос дэлхийн ихэнх улс орнууд хэд хэдэн үндэстнээс тогтдог. Тэгээд ч үлдэж байгаа жаахан Монгол генийг хадгалж хамгаалах талаас нь арай сийрэг ухаанаар олон талаас нь бодож үзэхэд бяцхан цус сэлбэхэд гэмгүй л байх. Тэгэхээр өнөөдүүл маань орж ирээд хутгалдаад эрлийзэж, хурлийзжаад аажимдаа уусна биз гээд бодтол тэдний оршин суух газрынх нь талаар бодох хэрэгтэй болчихно. Тэгэхгүй бол орж ирсэн нөхдүүд бүгдээрээ нэг дор байгаад байвал ямар юмных нь генетик-селекци явагдах билээ.

Гэтэл 1,565 мянган хавтгай дөрвөлжин км өргөн уудам нутгийн дөнгөж 0.05 хувь хүрэхгүй газарт нийт хүн амынх нь 40 шахам хувь нь шахцалдан амьдарч байгаа нь шавар тагзандаа шавааралдан сууж буйгаас ялгаа алга. Уг нь нүүдэлчин соёл иргэншил музейн үзмэрт шилжиж, урбан соёл даяаршиж буй өнөө үед 20 гаруй хоттой манай оронд ингэж баасан дээр овоорох ялаа шиг нэг дороо бужигнаад байх шаардлагагүй л юмсан.

Гэвч нээрээ Монголд ганцхан хот байдаг юм байна. Бусад хотыг нь сум гэж нэрлэдэг л дээ. Тэгэхээр ганцхан Утаанбаатарт амьдрах нь аргагүй юм байна. Тэгээд ч бусад суманд амин зуулга хайхад ч үнэндээ хэцүү. Гар утас авъя хөдөөгийн үнийн нэмэгдэлтэй. ЭмСиЭс-ийн ганц ориг кола аваад уучихъя бас л нэмэгдсэн үнэтэй. Ямар дандаа л тараг идээд, айраг уугаад, мах зулгаагаад яваад байлтай биш. За больё, сургуульд суръя хот л явна. Хувь хувьсгал нь хамаагүй, бүгд хотод. Сургууль төгслөө, хөдөө явъя. Очиж “ялзрах” гээгүй л юм бол ямар юмаа хийж алс газар бөглөрч суух вэ дээ. Тэгсэн дор, хотод худалдагч, ядаж бааранд зөөгч хийж байсан нь дээр. Юмыг яаж мэдэх вэ, нэг өдөр тэнгэр гуайн “нөгөө юм” хурууны үзүүрт тэмтрэгдэх ч юм билүү.

Зүүн зүг уруу бол баруунтайхныг бодвол бас ч гэж арай дээр. Хойгуур гэж яриад яахав, угаасаа Улаанбаатар нутаг дэвсгэрийн хойд хэсэгт байдаг. Өмнө зүг уруу бол хандахын ч хэрэггүй, Оюутолгой энэ тэр нь байгаад ч ямар нэмэртэй. Улаанбаатар тэр хоёрын хооронд шууд нисчих хойно. Бусад нь бол зүгээр л хоншоороо татахаас өөр аргагүй. Угаасаа Монголд ямар зам тээвэр гэж юм байх биш. Харин хаа очиж муу нэрт, луу данст ерөнхийлөгч гуай л элдвээр хэлүүлэн барин санаачилсан Мянганы зам баригдаж байна. Барьж байгуулж байгаа нөхдүүд нь л жаахан тиймхэн болохоос бусдаар тун дажгүй санаа байгаа юм.

Америкийн онгон зэрлэг хээрийг эзэгнэн захирах, хотжуулан хөгжүүлэхэд Европчуудад төмөр зам тус нэмэр болсон гэдэгсэн. Сөнөж мөхөж байсан хэт хуучинсаг, хоцрогдсон бүдүүлэг ард түмнээс ертөнцийн хүчирхэг гүрэн, аугаа улаан Хятад орныг бий болгоход төмөр зам л үр нөлөөгөө өгсөн. Түүн лугаа адил Монгол оронд төмөр зам хөгжил дэвшлийг авчирна гэдэгт би бүрэн итгэлтэй байдаг.

Баруун тийшээ төмөр зам тавьж орхиё л доо. Өртөг нь нэлээн өндөр л байна байх. Гэлээ гээд Хархориныг жишиг хот болтол нь хөгжүүлэх 218 тэрбум төгрөгөөсөө ч болов хандивлаад, нийлүүлээд байхад болно доо болно. Ядаж ганц хоёр жилдээ ч болов, энэ олон ажилгүй залуусыг ажилтай байлгахгүй юу. Уг нь нэг удаа төмөр зам тавьчихсан байхад хувийн хэвшлүүд өөрсдөө л Хархориныг хөгжүүлчих юм байгаа юм ш дээ. Тэр замаар ачааны машинд ачаад ч барагддаггүй тонн тонн барилгын материал, хүнд даацын машин механизмууд хөвөрч хөгжил дэвшил гээч юм чинь хөдөө газар хүрээд очихын цагт хүн гэдэг амьтан чинь уудам дэлгэр нутагтаа тархаад өгмөөр л санагдаад байгаа юм даа. Худал гэвэл хүн амын шилжилт хөдөлгөөний үр дүнг нэг хараадхаарай. Төмөр зам дагуух суурингуудад л аль олон хүн шавсан байгааг статистик мэдээллээс хялбархан олоод үзчихэж болно.

За тэгээд л Улаанбаатарыг зүүн бүсийн эдийн засгийн төв болгоод, Улиастай ч юм уу, Ховдыг ч юм уу баруун бүсийн эдийн засгийн төв болгочихсон, эд нар нь хоорондоо төмөр замаар холбогдчихсон байхад улсын нийслэл, засаг захиргааны төв нь Хархорин байна уу, яанав хамаа алга. Бараа таваарын хуваарилалт гэдэг чинь тэр сайхан сүлжээгээр жигдхэн тараад л, үнэ тариф гэдэг чинь онцын ялгаагүй адил түвшинд тогтоогдоод л. Ингээд бодохоор нөгөө унаад, сөнөөд байгаа Монголын төмөр замын хажуугаар хувийн галт тэрэгнүүд нь зорчигч болоод ачаа тээврээ хийгээд байхад болохгүй юмгүй л санагдах юм. Яагаад төрийн өмчийн МИАТ-ын хажуугаар хувийн өмчийн Аэро Монголиа, Изинис Эйрвэйз нь нисэж болоод байхад нэгэнт тавигдсан төмөр замаар амин хувийн уурын зүтгүүр төлбөр хураамжаа өгчихөөд уухилаад давхиж болохгүй гэж.

Мэдээллийн технологийн эрин үед аль амбасан үеийн аж үйлдвэржилтийн юм яриад байхаар гайхаж л байгаа байх. Гэвч бодит байдал дээр Монголын хувьд юун мэдээллийн технологитой мантай байна шүү дээ. Талхны үнэ нэмэгдлээ, автобусны үнэ нэмлээ гэхийн төдий бослого гаргаад байдаг ядуу ард иргэдтэй улсад эдийн засгаа тэнцвэртэй хөгжүүлэх нь хамгийн тэргүүнд тавигдах асуудал шүү дээ. Автобусны үнэ нэмэгдээ л биз, уг нь ганц нийслэлийнхний л асуудал. Гэтэл цаана нь өөр хот суурин, хүн ам гэж байдаггүй юм уу хаашаа юм.

За бас, өөр аймгийн нэг хүн гараад ирэхтэй зэрэг эвэртэй туулай үзсэн юм шиг гайхаад л элдэв хангайн юм донгосоод байдаг хэт үндсэрхэг үзэл гэж нэг балай өвчин байна. Нутгархаг үзэл гэдэг чинь үндсэрхэг үзлийн нэг хэлтэрхий. Монгол гэхээр л халхыг хэлдэг, барга, цахар гэхээр л Өвөрмонгол (хужаа) гэж ойлгодгоо хэзээ болих юм бол?! Хит болж байгаа дуу нь хүртэл “Би жинхэнэ Монгол, саак халх” гэдэг үгтэй шүү. Ийм ухвар мөчид бодолтой байгаа залуус ямар юмных нь нэгдсэн Монгол, нармай Монгол улсыг байгуулах. Урдаас ирснийг нь хужаагийн эрлийз гэж доромжлоод л, хойноос ирснийг нь Оросын хурлийз гэж ад үзээд л. Үндсэрхэг үзэл гэж өөрийн үндэстнийг (өөрийгөө, хар амиа) дээгүүрт тавьж илүүд тооцдог, бусдыг дорд үзэж үл тоомсорлон нулимдаг нацист үзэл санааг хэлдэг болохоос улс орны эрх ашгийг чухалчилдаг үндэсний үзэл, ухамсрыг хэлдэггүй.

Саяхан гадаад хаягтай дайн зарлаж аюул болов. Мөн хийрхэх юмаа олж ядав аа. Гадаадын жуулчид “Hotel” гэдэг бичиг эрнэ үү гэхээс “Зочид буудал” гэдэг үг хайх уу? “Pub” орж аяга тагш юм олж хүртээд сурчихсан тэдэнд “Пиво баар” гэдэг газар гашуун нясуун юм зардаг юмаа гэдгийг тайлбарлаад хэлчих хүн гудамжинд тэр бүр тааралдах уу? Тэгээд бас аялал жуулчлал бол Монгол улсын тэргүүлэх салбарын нэг гээд байгаа шүү. Хэт нэг зүйлд улайрах нь сэтгэцийн гүн өвчин. Энэ бол хямрал, сүйрэл. Бид оюун санааны солиорол, дэмийрлийн дунд байна.

Их түүх, эх хэлээ магтан дуулах нь зөв боловч алив юманд хэмжээ хязгаар хэрэгтэй. Түүхийг бид алдаа оноогоо дэнслэх гэж ирээдүйгээ төлөвлөх гэж судалдаг, хэлийг бид өдөр тутам ашиглах гэж улам бүр баяжуулан хөгжүүлэх суралцдаг болохоос бус хий хоосон онгирох, хийрхэх гэж уншдаггүй, сонсдоггүй. Хэрэв айлчлалаар ирсэн Кувейтийн эмирт манай ерөнхийлөгч “Миний дээд өвөг танай дээд өвгийг алаад, дээд эмгийг чинь хүчиндэж явлаа” гэж гайхуулбал юу болох вэ? “Бид дэлхийг эзэлж явсын” гэж цээжээ дэлдэн ширээ шааж агсамнахаас илүүтэй “Яаж үр хүүхэддээ аятай таатай орчин бүрдүүлж үлдээе дээ” гэж бодох эрүүл ухаан өнөөгийн залуус бидэнд байхгүй гэж үү? Яагаад “Муусайн хужаа, солонгосуудыг ална даа” гэж орилохын оронд “Яаж тэдний нөү-хауг эвтэйхэн хусчихъя даа” гэх зальжин бодол сэргэлэн толгой дотор нь эргэлдэж болдоггүй юм бэ?

Энд л өгүүллийн маань утга санаа агуулагдаж байгаа юм. Бидэнд оюун санааны хувьсгал хэрэгтэй байна. Наад зах нь өдөр ирэх тусам хавтгайрч байгаа нэг дэлхийн хэл болох англи хэлийг албан ёсоор хоёрдогч хэл болгон зарлах хэрэгтэй. Үүний тулд хүүхдэд ясли, цэцэрлэгт байхаас нь дунд сургууль төгсөх хүртэл нь англи хэл зааж, дээд сургуулийн хичээлийг англиар ордог байх хэрэгтэй. Бас гадаах бүх хаяг самбарыг монгол, англи хоёр хэлээр бичих хэрэгтэй. Үүнийг хуульчлан тусгаж өгөх нь зүйтэй.

Дээд боловсролыг (мэдээж бүгд биш) англиар олгодог болчихвол энэ олон зах замбараагаа алдсан их дээд сургуулиуд, худал үнэн багш нар хумигдаж, чанартай хэдхэн том их дээд сургууль л үлдэнэ. Яагаад өчнөөн сая хүнтэй БНСУ-д 300-хан дээд сургууль байхад 3 сая хүрэхгүй хүн амтай Монголд 120 гаран дээд сургууль байгаа юм бэ? Яагаад Монголд авсан бакалаврын зэрэг олон улсад үл тоомсорлогдож дахин бакалавр авах гэж сурах ёстой юм? Гэх мэт олон олон ажил бидний өмнө тулгараад байгаа боловч шийдэгдсэн нь нэгээхэн ч үгүй. Энэ бүх асуудлын гогцоо төрийн бодлого гээч юмыг боловсруулдаг, хэрэгжүүлдэг аппаратад л байна.

Гэтэл манай парламентын хийдэг ажил нь оршуулга яаж зохион байгуулах вэ, наадмаа яаж гоё хийх вэ гэдэг л байх юм. Гаргасан хуулиас нь болоод л өч төчнөөн хадгаламж зээлийн хоршоод худлаагаасаа үүсч төд удалгүй дампуураад л, албатай юм шиг өөрсдөө мөнгөө май гэж аваачиж өгч алдчихаад түүнийгээ төрөөс нэхээд л. Тэр нь өгөөд л...

Нөгөө маниудын хэлдэг нохой санаа, чонын ухаан хаачсан бэ? Төслөөс арайхийж унагасан хэдэн цаасаа яаж азаартуулахгүй байх вэ гэдгээс өөр юм толгойд нь орохоо байчихсан юм байх даа, манай энэ элитүүдэд? Өнөөдрийн уушигнаас илүүтэй, маргаашийн өөх чухал биш гэж үү? Энэ л төрийн ажил мөн биз дээ? Энд л төрийн бодлого байх хэрэгтэй биш үү?

Тиймээс ирээдүйн төрийн хар хүн болох одоогийн шалдан хөвгүүд, нүцгэн охид бид нар эхлээд өөрсдийгөө хүмүүжүүлэх хэрэгтэй байна. Бид нэгэн үзүүрт сэтгэлээр нэгдэж чадвал бидэнд чадахгүй, мэдэхгүй, дийлэхгүй юмгүй л болж орхино доо. Нэгдмэл хүчирхэг, их Монгол улсын, агуу үндэстний төлөө дээшээ залуусаа, өөдөө...


http://www.tsahimurtuu.mn/main/200708071281.htm

Read more!

ШПИ

Монгол орон хөгжжээ, хөгжиж. Нээрээ би худлаа яриагүй шүү. Уг нь худалч хүний нээрээ олон гэдэг л дээ. Гэхдээ хэн нэг нь вэб дизайн хийж, нөгөө нь энд тэндээс хэр чадлаараа хакердаж, хэрэгтэй хэрэггүй санаа оноо, мэдээ мэдээлэл хусч л байна. Үгүй яахав дээ, порно кино ч бай, тоглоом ч бай, хэнд ч хэрэггүй зүйл ч бай олоод татчихаж сурах нь мэдээллийн гэгдэх эрин зуунд хэрэгтэй,шаардлагатай skill мөн биз дээ. За тэгээд вэб дизайнингийн жаахан мэдлэг олмор аядмагцаа вэб сайтыг чинь хямдхан хийж өгье гээд л мэргэжлийн цөөхөн хэдийнхээ зах зээлээс хороолцоод, уур унтууг нь хүргээд байгаа нь бас л сайн хэрэг. Өч төчнөөн Монгол вэб хуудас бий болж байгаа нь эх нутгаасаа байнга хэл чимээ чагнаж суудаг бусдыгаа баярлуулж л байна.

Урьд нь чадлаараа сонин гарчиглаад, телевиз үзэж, радио сонсож амжаад л байдаг байлаа. Сүүлдээ ч зав муутай, сонин унших битгий хэл телевиз хаанаасаа олж үзэх вэ гэдэг нь ч тодорхойгүй болоод ирэх үед ажилдаа түүртэж мэдээллээс хоцрогдож байна шүү гэж бухимддаг болж ирлээ. Харин хаа очиж сайн найз нөхдийн буянаар тэртэй тэргүй хэвлэлийн мэдээ түүвэрлээд тавьчихдаг сонин сайхан ихтэй вэб хуудсуудын хаягийг олж авсанаас хойш шинэ мэдээ, нийтлэлүүдийг цаг алдалгүй олоод харчихдаг болж амарсан даа. Гэтэл интернэт сайтаас мэдээ, нийтлэл унших нь урьд өмнө тэр бүр нэг их анзаарч байгаагүй сүрхий давуу талтай юм байна. Уг нь хэвлэчихсэн, үдчихсэн биетэй бодитой цаас бариад унших нь компьютер шагайхаас хамаагүй илүү л дээ. Гэхдээ нэгэнт хэвлэгдээд гарчихсан юмны тухай хүмүүсийн санаа бодлыг олж мэднэ гэдэг бол хэцүү. Харин интернэт бол өөр өө.

Ямар нэг вэб-хуудсанд гарсан мэдээллийн доод талд нь “Уншигчдын бичсэн зүйлийн талаар тус вэб-сайт нь ямар ч хариуцлага хүлээхгүй” гэсэн сануулга бүхий иргэдийн чөлөөт индэр байдгийг бүгд мэднэ байх. Үнэн гайхамшиг. Чухам тэндээс чинь л нөгөө ард түмэн гээч нөхөд юу хүсээд, яамаар байгааг, яах гээд байгааг, ямар санаа бодолтой байгааг мэдээд авчихаж байх жишээний. За тэгээд над мэтийн болсон болоогүй санаа оноогоо бусадтай хуваалцах гэсэн элдвийн юм бичих, эрээчих дуртай нөхдүүдэд шинэ сонин, содон чамин санаа өгдөг жинхэнэ сайхан “шпаргалка” чинь тэр шүү дээ.

Гэвч энд бичигч ихэнх “нөхдүүд” нийгмийн ухааны ойлголт ёсоор бол нийтэд хүлээн зөвшөөрөгдөхүйц хэмжээнд хүртэл бие хүнийхээ хувь хөгжиж чадаагүй байгаа нь илэрхий харагдана. Ингэж хатуу ширүүн шүүмжилж байгааг минь тэрхүү чөлөөт индэр дээрээс амны салиа нь арилаагүй, өөрийгөө юу гэж хэлж байгааг ч ойлгохгүй байгаа “жаалууд” хамаа намаагүй, эрээ цээргүйгээр гадаад дотоод хараал ерөөлийг учир утгагүй урсгадагийг хараад ойлгож байгаа байх хэмээн итгэж байна. Зарим нь аргаа барж бухимдахдаа хараадаг л байх. Гэвч ихэнх “бацаанууд” нь энд яг юу гэж хэлэх гэсэн юм бол гэж нэг удаа ч ухаж бодолгүй, хүсэлгүй шууд л хамгийн аймаар хараалуудыг урсган бичнэ. Ингэж бичигчид нь харь гадаадын байтугай, төрөлх Монгол хэлээрээ ганц өгүүлбэр эвтэйхэн хэлчихэж чаддаггүй нөхдүүд байх нь үнэнхүү харамсалтай. Сайн юманд садаа мундахгүй гэж тэр хүүхдүүдийн дэмийрэхийг авч хэлэлцэхээ больчихъё л доо. Хамгийн гол нь миний бие энд тэрхүү чөлөөт индэр буюу “сэтгэгдлээ бичих” гэж томъёологдох хоосон зайны ач холбогдлын талаар өөрийн бодлыг илэрхийлэхийн ач холбогдлыг үнэ цэнийг магтан дуулахыг хичээж байгаа юм.

Баабар, энэ үгийг дуулаад таны нүдэнд хүн биенд төрсөн аймшигт “үзэг” бууж байгаа биз. Биеэр бага ч бэлчээр том энэ эрхэм дасгалжсан булчингаараа бус мэдлэгжсэн тархиараа биеэ хамгаалдаг тухайгаа илэрхийлж байсан. Орчлонгийн эгэл мулгуунуудын нэгэн болох би “Дори идэр дүүдээ зөвлөх нь”, “20-р зуун Монгол, Нүүдэл суудал” зэрэг номуудыг нь браво хэмээн түүнийг шүтэж явсан билээ. Явсан гэж өнгөрсөн цаг дээр өгүүлэхийн учир нь түүний цаг үеийн холбогдолтой бичвэрүүдийн бүрэн утгыг мөхөс мэдлэгийнхээ хүрээнд болгоон ойлгох хүртэл цаг хугацаа шаардлагатай байдаг аж. Мэдээж би түүний гайхамшигт бүтээлүүдийг үгүйсгэсэнгүй. Харин цаг үеэ соргог мэдэрч алдаа дутагдлыг нь хатуу ширүүнээр шүүмжилж, дооглон ёжилж хошин өнгө аястайгаар бичсэн алдарт нийтлэлүүдийг нь, түүгээрээ илэрхийлэн гаргагч түүнийг өөлөх гэж байна. Өөчилж муулахдаа гол нь биш юмаа. Зүгээр л түүнийг өнөөх чөлөөт индэр дээрээс үгээ хэлсэн иргэдийн санаа оноог уншдаг болов уу хэмээн хардаж сэрдэх гэсэн юм би. Үүнийг уншигч эрхэм та түүний бичсэн гайхамшигт нийтлэлүүдийг үнэлэн дэмжигч, эсвэл эсэргүүцэн шүүмжлэгч алин байх нь надад чухал бус гагцхүү таныг дэмжиж үнэт саналаа нэмэрлэснийг, шүүмжилж буруушаасныг тань Монголд төрснөөрөө “алдсан” аугаа нийтлэлч Баабар авгай өөрийн гэгээн оюундаа болгоон тунгаасан эсэхт л эргэлзэж байгаа билээ.

Цэнддоо, энэ нэрийг сонсмогц та алдарт жүжигчин, тулааны урлагийн мундаг мастер Жет Ли-тэй төстэй царайтай, цаанаа л нэг жоготой харцтай эдүгээ Монголын алдарт шог зохиолчийг санаж байгаа. Түүний хэн бүрийн эрүүл саруул толгойд орох байтугай, зүүдэндээ ч үзэхэд хэцүү эсэргүү бодлыг арай дэндүү гэмээр илэрхийлсэн элэг хөшөөм марзан өнгө аястай гайхамшигт бичвэрүүдийг хүн бүр унших дуртай. Уншсан болгон инээж, эсвэл уурлаж гомдож, үргэлжлүүлэн нэгийг бодож нөгөөг эргэцүүлдэгт энэ дэмий юмыг бичигч би бээр бат итгэж байна. Үнэндээ гайхмаар, наад зах нь “Голын тэртээх гацааны хавар” хэмээх намтар зохиолыг нь уншихад түүний ямархан этгээд гаж, хүн хүнээс өвөрмөц сэтгэлгээтэй болох нь төвөггүй ойлгогдоно. Жишээ дурдъя, Хайр сэтгэл бол хичээлийн дайсан мөн гэж захирал багш нь коммунист ухагдахуунаар сурталчилж ахуйд тэгвэл эрдэм номын дайсан бол дурлал мөн гэж хариулах, эсхүл өнөөгийн залуус бидний биш аав ээж, ах эгч нарын минь аялах дуртай дуу “Сэргэлэн бага нас”-ны үгийг мушгин гуйвуулах буюу яг үнэндээ бодит утгаар нь ойлгох нь түүний уураг тархи нэн “гажиг” бүтэцтэйг илэрхийлнэ. Гэвч энэ эрхэм алба хааж буй өдөр тутмын сониныхоо вэб хуудас дээр, өөрийнх нь бичсэн бичвэрийн доор нөгөөх л чөлөөт индэрт үгээ хэлэгсдийн саналыг анхааран үздэг эсэх нь нэн эргэлзээтэй. Эсвэл үзчихээд дооглож суудаг юм болов уу, бүү мэд.

Саяхан өдөр тутмын нэг сониноос мэдээ уншдаг юм байна, мэдээж интернэт гуайн ачаар, компьютерийн дэлгэцнээс. Түүнийг мэдээлэгч сэтгүүлч мэдээллийн, за яг үнэндээ миний бодлоор бол мэдлэгийн алдаа гаргажээ. Тэссэнгүй доор нь бичлээ дээ, чөлөөт индэрт нь “Наадах чинь тийм бишээ, ийм байдаг юмаа. Жаахан юм уншиж судалж бай л даа, сэтгүүлч ухаантай юм бол” гээд аваад хаялаа. Тэр сэтгүүлч миний бичсэн зүйлийг уншаад буруугаа ухамсарлах, цаашдаа өөрийгөө хөгжүүлэх эсэхийг би мэдэхгүй. Танд ч бас ийм зүйл зөндөө л тохиолддог байлгүй.

Юмыг өөрийнхөөрөө ойлгож зөрүүдлэх дуртай, жаахан маанагдуу миний хувьд сэтгүүлч гэдэг эрхэм алдрыг сэтгүүлзүйн дээд боловсролын диплом гэдэг хавтас өвөрлөсөн хэн бүхэн хүртээд байдаггүй гэж боддог. Энэ бодол минь хэдхэн жилийн өмнө учир үл ойлгогдох шалтгаанаар мэдээллийн эх сурвалжаа нуусан нэгэн сэтгүүлч шүүхээр шийтгүүлж, түүнийг зохих газар уруу нь хүргэх ёстой цагдаагийн хуяглан хамгаалалтын ахлагчаар явсан хар багын найзын минь үг улам бататгасан юм. Тухайн үед хэвлэлийн мэдээгээр цагдаа нар яллагдагч сэтгүүлчийг авч явахдаа зүгээр тайван замаар эсэргүүцэн уриа лоозон болж жагссан сэтгүүлчдийг баруун солгойгүй балбаж нүдэн, хөөж туусан аж. Гэтэл үнэн хэрэгтээ тийм юм болоогүй, харин ч эсрэгээрээ сэтгүүлчид ажил үүргээ биелүүлж байгаа цагдаа нарыг гартаа тааралдсанаараа зодож заримыг нь бэртээж гэмтээснийг найз маань уруулж маажуулсан шарх сорви, цохиулж нүдүүлсэн булдруу гүвдрүүгээрээ надад батлаад өгч билээ. Чааваас, угаас “ядуу” улсын төрийн албан хаагчийг ч хэлэх үү тэр бүр хангалттай олддоггүй салмарсан дүрэмт хувцсандаа ихэд харамсаж байсан.

Ардчилсан нийгэмд дөрөвдөгч засаглал хэмээн хүндлэгддэг сэтгүүлзүй үнэнийг магтан дуулагч ёс суртахууныхаа ачаар энэхүү алдрыг хүртсэн гэдгийг сэтгүүлч гэгдэх хүний оронцогууд мэддэг болов уу. Энд би сэтгүүлч хэмээх нарийн мэргэжлийг, тэдний ажлыг муулахыг буруутгахыг зорилго болгосонгүй. Гагцхүү тэрхүү сайхан мэргэжлийг бузарласан, эрхэм нандин ёсзүйг уландаа гишгэсэн өнгө мөнгөний хойноос улайран хөөцөлдөгчдийг нэрлэж байна. Ер аливаа мэргэжилд даган баримталбал зохих стандарт, ёсзүй хэм хэмжээ байдаг. Үүнийг үл мөрдөгсдийг хаа газар, аль ч салбарт “шаарнууд” хэмээн нэрлэдэг билээ. Мэдээж дөнгөж сая миний улайм цайм өмөөрсөн төрийн тусгай албан хаагч – цагдаад энэ асуудал бүр ноцтой хэмжээнд хүрчхээд байгаа. Нэгэнт үнэнийг өгүүлэх гэж товчхон томъёолж болох ёс суртахуунтай байх ёстой сэтгүүлчид нь “бүлт үсрээд” байхад мань мэтийн энгийн иргэд нь юу ч гэж “унгас алдана”, бидний л дурын хэрэг билээ.

Энэ бодол эргэцүүллээ сонин хэвлэлд нийтлүүлэхийн тулд май гээд төлөх мөнгөгүй би мэдээж интернэтэд тавина. Тэр үед та уншаад үүний минь доор тиймээ, энд үнэн үг бичсэн байна эс бол үгүй энэ худлаа, тийм байдаггүй, гэх буюу зарим нь магтаж ерөөж, өмнөхөн миний газар дор ортол муулсан аваргууд (яг үнэндээ би тэдний дийлэнх нь хүүхдүүд, цөөнх нь уйдаж аргаа барсан томчууд гэдэгт итгэдэг) гар нь загатнаад баруун солгойгүй гадаад дотоод хараал ерөөл урсгах л байх. Гэвч яадгийм, бичих л хэрэгтэй, эрх чөлөөгөө эдлэх нь зүйтэй. Бич бич, харин би өөрөө эхэлж уриалсан юм чинь уншина, хүлээж авна, бодно. Мэдээж бас би ч бичнэ, харин тэр үед та уншаарай, бодоорой, хүлээж аваарай гуйя.

Read more!